www.skz.szczecin.pl

  • Zwiększ rozmiar czcionki
  • Domyślny  rozmiar czcionki
  • Zmniejsz rozmiar czcionki
Start Ochrona zabytków
Region


Kołbacz

Drukuj PDF
Na podstawie Wniosku o uznanie założenia dawnego klasztoru cystersów, późniejszej letniej rezydencji książąt pomorskich i domeny państwowej w KOŁBACZU za Pomnik Historii; opracowanego w Regionalnym Ośrodku Badań i Dokumentacji Zabytków w Szczecinie Założenie dawnego opactwa cysterskiego w Kołbaczu, wraz z dawnym folwarkiem klasztornym, od czasu reformacji użytkowanym przez domenę, ma ze względu na wysoką klasę artystyczną i bogatą historię szczególne znaczenie dla dziedzictwa kulturowego w skali Pomorza Zachodniego, obszaru obecnej Polski i sąsiednich regionów północnej Europy. W skład zespołu wchodzą zarówno średniowieczne budowle dawnego klasztoru (kościół, dom konwersów, dom opata, owczarnia, baszta obronna), jak i obiekty dawnej domeny (klasycystyczny budynek zarządu domeny, dwór, magazyn oraz gorzelnia z XIX w.). Kościół klasztorny w Kołbaczu, budowany od 1210 r. jest najstarszą cysterską świątynią na północnych terenach obecnej Polski, jest też - obok katedry w Kamieniu Pomorskim - jedną z dwóch pierwszych na tym obszarze budowli, do których wznoszenia użyto cegły. W wyniku kolejnych rozbudów zrealizowany został najbardziej skomplikowany wariant charakterystycznego dla cystersów założenia architektonicznego, o skali przewyższającej wszystkie współczesne sobie kościoły zakonne na wschód od Odry oraz dorównującej najbardziej okazałym założeniom w przedodrzańskiej części Pomorza, Meklemburgii, czy Brandenburgii (takich jak Doberan, Eldena, Chorin, Lehnin). Z pierwszej, romańskiej fazy budowy (realizowanej w latach 1210-1247) pochodzi wschodnia część kołbackiego kościoła - zamknięte półkolistą apsydą prezbiterium, transept z parami kaplic, dwa przęsła trójnawowego korpusu, a także mury obwodowe dwóch bocznych skrzydeł klasztoru. Dyspozycja rzutu kościoła, detal oraz zastosowanie cegły skłaniają badaczy do powiązania najstarszej fazy budowy z jednym z warsztatów duńskich. Jest to tym bardziej prawdopodobne, że właśnie z Danii wywodził się konwent kołbacki. Nieco mniejsze znaczenie przypisuje się w tej fazie wpływom brandenburskim, wskazując na oddziaływanie budowanego od lat 80-tych XII w. kościoła klasztornego w Lehnin, mającego podobnie jak w Kołbaczu apsydialne zamknięcie od wschodu. Na uwagę zasługują zachowane w Kołbaczu romańskie detale o dużej klasie artystycznej - półkoliście zamknięty portal o uskokowych ościeżach w północnej elewacji transeptu i stanowiące dużą rzadkość na terenie północnej Polski bazy filarów przy wschodniej ścianie transeptu z narożnymi żabkami. Awangardowym motywem było zastosowanie łuku ostrego w arkadach pomiędzy transeptem a kaplicami oraz w oknach refektarza skrzydła zachodniego. Z uwagi na opisane wyżej walory architektoniczne, romańskie partie budowli należą do najciekawszych zabytków tego okresu w Polsce, tym cenniejszych wobec nikłego w naszym kraju stanu zachowania architektury romańskiej. Wysoka klasa artystyczna architektury powstałej w pierwszej fazie budowy kołbackiego klasztoru, wskazuje, że już wówczas sięgnięto po najlepsze i najbardziej zaawansowane stylistycznie warsztaty północnej Europy. Zastosowano przeniesione z zachodu nowatorskie rozwiązania architektoniczne, do których należały poprzecznie prostokątne przęsła nawy głównej ze sklepieniami krzyżowo-żebrowymi i przęsłach naw bocznych zbliżonych w rzucie do kwadratu. To antycypujące gotyk oparcie rzutu kościoła na systemie sklepień przechodzących, dowodzi - zdaniem Zbigniewa Radackiego - włączenia się budowniczych Kołbacza w nurt przodujących realizacji cysterskich w Europie i zajęcia czołowego miejsca wśród klasztorów cysterskich na terenie Polski. Według tegoż autora, kościół w Kołbaczu nasuwa skojarzenia z awangardowymi rozwiązaniami przestrzennymi Burgundii, zaś profile kołbackich żeber odpowiadają stosowanym w Europie Zachodniej w 1. połowie XIII w. Warto tu dodać, że proporcje rzutu, jak i wysokości sklepień oparte zostały na jednolitym systemie modułów, równych przekątnym przęseł sklepiennych. Tak np. pięciokrotna wielkość przekątni skrzyżowania naw daje pełną długość kościoła zakończonego apsydialnie, półtorakrotna wielkość przekątni przęsła nawy głównej stanowiła szerokość korpusu nawowego, a wysokość naw do wiązki kapitelowej posiadała proporcje 1:2. Druga, wczesnogotycka faza budowy kościoła i klasztoru cystersów w Kołbaczu, trwająca do 1307 r. odznacza się przewagą wpływów brandenburskich. Pierwowzorem dla monumentalnej, należącej już do fazy dojrzałego gotyku fasady kołbackiego kościoła była (znacznie od niej skromniejsza) elewacja kościoła cysterskiego w Lehnin, ukończonego w 1262 r. Z kolei fasada kołbacka oddziałała na nieco późniejszą potężną elewację kościoła opactwa w Chorin. W Kołbaczu zajmujące niemal całą wysokość okno, ujmujące je po bokach asymetryczne blendy oraz wieżyczki, tworzą rodzaj ?wielkiego porządku?. Ślepa rozeta w szczycie jest - według Zbigniewa Radackiego ? ?najbardziej monumentalnym przykładem (...) detalu francuskich katedr na wschód od Odry?. Na drugą fazę budowy klasztoru w Kołbaczu przypada również ukończenie skrzydła zachodniego oraz wzniesienie domu opata. W skrzydle zachodnim na poziomie piwnicy (cellarium) powstało obszerne pomieszczenie nakryte krzyżowo-żebrowymi sklepieniami, wspartymi na niskich filarach o kostkowych kapitelach. Zachowane do dziś, należy do najpiękniejszych wnętrz wczesnogotyckich w na terenach północnej Polski. Wysoką jakością architektury odznacza się też gotyckie prezbiterium, powstałe w ostatniej, przypadającej do 1347 r. fazie budowy kościoła. Jego budowniczy, zgodnie z przodującymi prądami epoki, stworzył ?niebiański baldachim? ze rozpostartych nad ołtarzem sklepień wspartych na służkach. W okresie średniowiecza klasztor kołbacki odgrywał w państwie Gryfitów ważną rolę, zarówno w życiu religijnym, jak i świeckim. Już od pierwszych lat swego istnienia, poprzez kolejne filiacje dawał początek innym placówkom zakonnym - jak powstałe w 1286 r. opactwo w Oliwie, czy klasztory w Bierzwniku i w Mironicach. Kołbacki kościół klasztorny pełnił funkcję nekropolii książąt pomorskich. W 1186 r., w pierwszej, zapewne jeszcze drewnianej świątyni spoczął fundator klasztoru, kasztelan szczeciński, spokrewniony z panującą dynastią Gryfitów - Warcisław II Świętoborzyc. W niemal wiek później w prezbiterium obecnego kościoła znalazł miejsce spoczynku jeden z najwybitniejszych władców Pomorza, książę Barnim I (1220-1278), o którego płycie nagrobnej pisze siedemnastowieczny kronikarz Filip Hainhofer. Książęcy grobowiec ukończony był przed 1307 r. Choć nie przetrwały nagrobki władców, ich szczątki wciąż jeszcze zapewne spoczywają pod posadzką kościoła. Zachowane do naszych czasów budowle Kołbacza są świadectwem ekonomicznej potęgi tutejszego klasztoru, który w średniowieczu odegrał ważną rolę w rozwoju gospodarki na Pomorzu Zachodnim. Ogromne cysterskie włości ciągnęły się na zachód od jeziora Miedwie w dolinie rzeki Płoni, a także na wschód od Miedwia, obejmując urodzajne grunty Ziemi Pyrzyckiej pomiędzy Płonią i Iną. Wprowadzano tu nowoczesne techniki upraw, a dzięki spiętrzeniu wód Płoni zbudowano szereg młynów. Po reformacji ta działalność gospodarcza kontynuowana była w ramach książęcej, a potem królewskiej domeny. Sekularyzowany w czasie reformacji klasztor przekształcony został w rezydencję książąt pomorskich. Przy urządzeniu wnętrz książęcych apartamentów pracował m.in. znany rzeźbiarz Hans Schenk Scheusslich. O wysokim poziomie sztuki na dworze ówczesnych Gryfitów świadczą zachowane do dziś dwa cenne zabytki kamiennej rzeźby renesansowej: pochodzące z komnat książęcych (zapewne we wschodnim skrzydle klasztoru) nadproże z reliefem przedstawiającym putta trzymające tarczę z gryfem, w XVIII lub XIX w. wtórnie umieszczone na ścianie kuźni, a w latach trzydziestych XX w. - w kościele, oraz przechowywana w Muzeum Narodowym w Szczecinie płyta z wizerunkami księcia Barnima XI i jego małżonki Anny Lüneburskiej. Świadectwem przemian jakim uległ klasztor w okresie poreformacyjnym jest adaptowane na spichlerz wnętrze nawy głównej kościoła, podzielone drewnianymi stropami na cztery kondygnacje. Pochodzące w większości z XVI w. z stropy wraz z podporami tworzą największą i zapewne najstarszą spośród zachowanych w regionie konstrukcji ciesielskich. Wśród zabudowań folwarcznych z czasów cysterskich przetrwała czternastowieczna owczarnia, służąca później jako stodoła. Jest ona na terenie obecnej Polski obiektem unikatowym. Mimo swej utylitarnej funkcji odznacza się starannie opracowaną formą architektoniczną - oszkarpowane elewacje podzielone są ostrołukowymi blendami, zaś we wnętrzu opory sklepienne zdradzają pierwotny zamiar przesklepienia budowli. Pochodzące z XIX w. magazyn i gorzelnia są interesującymi zabytkami budownictwa folwarcznego. Czternastowieczna baszta świadczy o obronnym charakterze zespołu w okresie średniowiecza. Ma przy tym charakter unikatowy, jako jedyna w Polsce pozostałość średniowiecznych umocnień służących do obrony klasztoru. Niezwykle interesujące są zabudowania dawnej domeny i folwarku. Klasycystyczny budynek dawnego zarządu domeny zaprojektowany przez znanego architekta Davida Gilly'ego prezentuje charakterystyczną dla jego twórczości harmonię w proporcjach bryły i fasady. We wnętrzu zachowała się drewniana klasycystyczna klatka schodowa ? jedna z nielicznych w regionie. Siedziba zarządu domeny kołbackiej podobna jest do nie istniejącego już obiektu wzniesionego w 1806 r. dla domeny w Pyrzycach, również według projektu Davida Gilly'ego. Jednopiętrowy, budynek nakryty naczółkowym dachem, miał ? podobnie jak w Kołbaczu ? fasadę rozwiązaną z zachowaniem ścisłej symetrii. Podczas ostatniej wojny uległ całkowitemu zniszczeniu. Obecnie, budynek kołbackiej domeny stanowi najciekawszy na Pomorzu Zachodnim przykład architektury projektowanej w XVIII i na pocz. XIX w. przez tzw. Landbaumeistrów na potrzeby majątków państwowych. Dwór, wzniesiony jako dom zarządcy domeny w latach czterdziestych XIX w. i przebudowany w formach neobarokowych w 1. ćw. XX w., zachował cechy skromniej siedziby wiejskiej. WALORY AUTENTYCZNOŚCI Istniejące obecnie warunki fizjograficzne najbliższego otoczenia osady ukształtowane zostały w latach 70-tych XVIII w. w wyniku przekopania nowego koryta Płoni (na północ od dotychczasowego, historycznego) oraz likwidacji zbudowanych przez cystersów tam spiętrzających wody tej rzeki. W rezultacie osuszone zostały fosy i stare koryto rzeki. Dotychczas wyznaczało ono północną granicę zespołu, teraz teren ten włączony został w obręb folwarku. Choć w okresie nowożytnym, tj. w XVIII i XIX w., a także w latach 60-tych XX w. zasadniczym zmianom uległ układ komunikacyjny w obrębie dawnego zespołu klasztornego, to zachowały się budowle stanowiące jego główne dominanty - kościół, dom konwersów (czyli pozostałość zachodniego skrzydła klasztoru) i dom opata, XIX-wieczny budynek dawnej szkoły (obecna plebania), dawny zajazd (znacznie przekształcony budynek, istniejący na tym samym miejscu od czasów średniowiecza), gotycka owczarnia, dawna siedziba zarządu domeny z pocz. XIX w., dwór z lat 40-tych XIX w., gorzelnia i budynek gospodarczy z XIX w. Przetrwanie tylu autentycznych obiektów z różnych epok sprawia, iż Kołbacz zachowuje nadal charakter zespołu zabytkowego, mimo dewaloryzujących zmian, których dokonano tu w ostatnich dziesięcioleciach. W 1965 r. przystąpiono do regulacji i poszerzenia drogi głównej we wschodniej części wsi, w wyniku czego rozebrano stodołę z XVI w. zbudowaną (wtórnie ?) z cegły gotyckiej. W wyniku przekształcenia Kołbacza w tzw. agromiasto, po 1967 r. zmianie uległ charakter miejscowości. Zlikwidowano wówczas całą historyczną zabudowę mieszkaniową wsi, zastępując ją blokami. W rezultacie dewaloryzacji uległo otoczenie zabytkowych budowli monumentalnych. Zmieniona została skala zabudowy i sylweta miejscowości. Należy jednak pamiętać, że także na terenach uwolnionych spod zabudowy z XIX i XX w. kryją się pod warstwą ziemi pozostałości średniowiecznych budowli. Klasztor kołbacki utracił swą pierwotną funkcję w XVI w., Było to przyczyną kolejnych zmian, którym ulegały budowle klasztorne w miarę przystosowywania ich do nowych funkcji. Obecnie te historyczne nawarstwienia stanowią również o wartości zespołu. Kościół klasztorny w obecnym stanie pozbawiony jest naw bocznych i pary kaplic przy południowym ramieniu transeptu, istniejąca zaś nawa główna nie ma sklepień. Jej przekształcenie w spichlerz wymagało wprowadzenia do wnętrza drewnianej konstrukcji stropów. Naprawiona i uzupełniona po szkodach wyrządzonych przez pożar z 1666 r., konstrukcja przetrwała do naszych czasów. Spośród trzech skrzydeł klasztornych otaczających niegdyś główny wirydarz przetrwało - i to częściowo - jedno, zachodnie, niegdyś przeznaczone dla konwersów. Zachowana obecnie, północna część skrzydła stanowi wczesnogotycki dom konwersów o ceglanych, w dużym stopniu autentycznych elewacjach dolnych kondygnacji. Przyziemie tego budynku zajmuje obszerne sklepione pomieszczenie dawnego cellarium (według niektórych badaczy uważanego za refektarz konwersów). Południowa część skrzydła (podobnie jak wspólna z nim górna kondygnacja domu konwersów) powstała w wyniku prac restauratorskich z lat 1975-1978. Ślady pozostałych dwóch skrzydeł istnieją dziś jedynie pod powierzchnią ziemi - co wykazały przeprowadzone badania archeologiczne. Dom opata - niegdyś stanowiący zasadniczą część tzw. ?małego klasztoru?, przetrwał tylko na części swojej dawnej długości. Na elewacjach odrestaurowanego w latach 1985-1988 budynku, zachowały się elementy artykulacji, jak okazały (choć w dużej części zrekonstruowany) portal, otwory okienne i blendy. W wyniku przeprowadzonych prac konserwatorskich elementy te są uczytelnione i wyeksponowane. Spośród dwóch pozostałych budynków usytuowanych w pobliżu klasztoru ? dawna szkoła (obecnie plebania) jest obiektem kilkukrotnie przekształconym, być może pochodzącym częściowo jeszcze z XVIII w. W ostatnich latach przeprowadzono remont elewacji i wymianę stolarki okiennej, w wyniku czego budynek stracił dawną fakturę tynków i starą stolarkę okienną. Dawny zajazd uległ daleko idącym przeobrażeniom ? obecnie tylko sylweta wysokiego dachu świadczy o jego starej metryce. Budynek zarządu domeny uległ stosunkowo nieznacznym zmianom. W wyniku remontu w końcu lat 60-tych XX w. utracił część dawnego detalu elewacji (wraz z dawnymi tynkami), a także stolarkę drzwi i okien. Oryginalne są natomiast układ wnętrz i klatka schodowa z pocz. XIX w. W mało zmienionej formie przetrwał dawny dwór, obecnie jednak znajdujący się w bardzo złym stanie technicznym na skutek braku użytkownika i doraźnych remontów. W okresie, gdy użytkowany był jako szkoła utracił skromny detal elewacji (opaski okienne). Gotycka baszta zachowała w dawnej formie sklepione pomieszczenia dolnych kondygnacji. Z czasu gdy służyła jako więzienie (zapewne w XIX w.) przetrwały tu ?grafitti? wykonane przez więźniów na drzwiach i ścianach. Zniszczeniu uległo jednak wnętrze górnej części budowli. Najstarszym spośród budynków gospodarczych jest gotycka owczarnia. Zachowała ona w dużym stopniu swój dawny wygląd. W okresie nowożytnym adaptowana została na stodołę, m. in przez podwyższenie przejazdów bramnych i przekształcenie wnętrza. Po 1945 r. wymieniono pokrycie dachu - z wtórnie założonej strzechy na dachówkę ceramiczną. W latach 1980-1985 przeprowadzono gruntowną restaurację budynku, wymieniając przy tym duże partie zniszczonego ceglanego lica elewacji. KRYTERIA WSKAZUJĄCE NA ZASADNOŚĆ UZNANIA KOŁBACZA ZA POMNIK HISTORII Budowle tworzące zespół dawnego opactwa cysterskiego w Kołbaczu są obiektami o wybitnych walorach architektonicznych. Monumentalny kościół klasztorny prezentuje program charakterystyczny dla zakonu cystersów. Jest najstarszym na Pomorzu przykładem świątyni klasztornej, powstałej dzięki importowi najlepszych wzorców i przodujących rozwiązań z zachodniej Europy. Rozwiązania te były przez budowniczych kołbackich twórczo rozwijane, aby następnie stawać się wzorem dla innych. Dobrym przykładem jest tu elewacja zachodnia. Wzorowana na kościele w brandenburskim Lehnin, z zapożyczonym z katedr francuskich motywem rozety w szczycie, doczekała się naśladownictwa w brandenburskim Chorin. Od początku klasztor w Kołbaczu wznoszony był przez warsztaty o najwyższych umiejętnościach, w pierwszym etapie przybyłe z Danii, w następnych z Brandenburgii. Dzięki nim zaczęto na Pomorzu budować z cegły (klasztor kołbacki należy obok katedry w Kamieniu Pomorskim do najwcześniejszych ceglanych budowli na północnych terenach obecnej Polski), poznano też repertuar form romańskich i wczesnogotyckich. Klasztor, a zwłaszcza kościół w Kołbaczu prezentuje te formy w czytelnych nawarstwieniach. Ewolucję stylistyczną prześledzić można od w pełni romańskiego transeptu, kaplic i dwóch przęseł nawy, poprzez wczesnogotycki korpus nawowy, po należące do fazy pełnego gotyku, jasno oświetlone prezbiterium, celowo skontrastowane z ciemniejszymi, starszymi partiami świątyni. Niezwykłe walory artystyczne kołbackiego zespołu sprawiły, iż stał się on przedmiotem najwcześniejszych na Pomorzu prac restauratorskich, prowadzonych w latach 1851-1852 przez inspektora budowlanego Statta ze Szczecina, pod nadzorem pierwszego pruskiego konserwatora zabytków Ferdinanda von Quasta. Wartościowa pod względem architektonicznym jest również zabudowa folwarczna. Walor unikatu ma gotycka owczarnia. Wzniesiona przez strzechę murarską o wysokich umiejętnościach, jest budowlą wykonaną niemniej starannie niż obiekty monumentalne (podobnie jak one przeznaczona była do przesklepienia, o czym świadczą szkarpy na zewnątrz oraz opory sklepienne wewnątrz budynku). Harmonią bryły i elewacji zwraca uwagę klasycystyczny budynek dawnego zarządu domeny ? wzniesiony ok. 1800 r. według projektu znanego architekta Davida Gilly'ego. Pozostałe budynki części folwarcznej zespołu (jak dwór, gorzelnia, budynek magazynu) tworzą właściwe tło dla wymienionych obiektów unikatowych. Obiekty dawnego zespołu klasztoru i domeny w Kołbaczu były od dawna przedmiotem troski konserwatorskiej. OPIS Założenie dawnego klasztoru cysterskiego w Kołbaczu zajmuje centralną część osady, po obu stronach głównej, wytyczonej w XIX w. drogi. Od północnego zachodu łączy ona wieś z szosą Szczecin-Stargard. Biegnąc od niej w kierunku południowo-wschodnim, na wschód od klasztoru skręca na północny wschód, przechodząc na skraju wsi przez most na rzece Płoni. Droga rozdziela dwie zasadnicze części założenia - klasztorną i folwarczną. Północną granicę tej ostatniej wyznacza nowe (tj. przekopane w latach 70. XVIII w.) koryto Płoni. Od strony zachodniej, południowej i południowo-wschodniej teren objęty wpisem otoczony jest przez powojenne bloki mieszkalne. Centrum założenia stanowi dawne claustrum z położonym bezpośrednio na południe od drogi kościołem, do którego od strony południowej przylega skrzydło zachodnie klasztoru z domem konwersów. Od południowego-wschodu z prezbiterium kościoła sąsiaduje dawną szkołą z końca XIX w., obecną plebanią, nieco dalej położony jest dawny dom opata, będący pozostałością tzw. małego klasztoru. Na południe od kościoła, rozciąga się wolny od zabudowy teren po dawnym klasztorze, w który od południa wcina się (położona poza terenem wpisu) działka nowej szkoły. Na zachód od kościoła, teren dawnej fosy zajmuje obszerne boisko. Po wschodniej stronie kościoła, bezpośrednio przy drodze położony jest dawny zajazd - obecnie w dużym stopniu zdewaloryzowany. W części folwarcznej, po przeciwnej stronie drogi zachowały się zabudowania dawnej domeny, podchodzące z różnych okresów historycznych. Na północny zachód od kościoła położony jest budynek zarządu domeny, na wschód od niego, naprzeciw prezbiterium kościoła - dwór, będący siedzibą zarządcy domeny. Oba budynki, z których pierwszy pochodzi z początku, drugi z lat 40-tych XIX w., zwrócone są elewacjami frontowymi w stronę drogi. Pomiędzy nimi, w głębi dziedzińca usytuowana jest gotycka owczarnia z XIV w. Ponadto przy drodze znajduje się magazyn, a w narożniku południowo-wschodnim - dawna gorzelnia z przełomu XIX i XX w. Niedaleko niej, tuż przy drodze stoi gotycka XIV-wieczna baszta, połączona z piętrowym domem z pocz. XX w. Kościół parafialny p.w. Najświętszego Serca Pana Jezusa zajmuje wschodnią część dawnego kościoła klasztornego, założonego na rzucie krzyża łacińskiego, podzielonego w okresie reformacji na część sakralną od wschodu i magazynową od zachodu. Jest budowlą orientowaną, z późnoromańskim transeptem, bliźnimi kaplicami przy północnym przęśle transeptu oraz trójprzęsłowym prezbiterium, o późnoromańskim przęśle zachodnim i dobudowanej od wschodu trójbocznie zamkniętej. części późnogotyckiej. Kościół murowany jest z cegły o zróżnicowanym formacie (dużym w partiach gotyckich, nieco mniejszym w części romańskiej), w wątku wendyjskim, w prezbiterium - gotyckim. Nakryty jest sklepieniami krzyżowo-żebrowymi o prostokątnych przęsłach, z wyjątkiem skrzyżowania naw, nad którym założono kwadratowe przęsło sklepienia gwiaździstego. Żebra sklepień wspierają się na wiązkach służek spływających do posadzki. Przęsła sklepienne najstarszej, romańskiej części wydzielone zostały gurtami wspartymi na półkolumnach o kostkowych kapitelach. Otwory pomiędzy transeptem, a zachowaną północną parą dwukondygnacyjnych, nakrytych sklepieniami krzyżowymi kaplic zamknięte są ostrołukowo. Przy ścianie zachodniej znajdują się dwie półkoliście zamknięte arkady, pochodzące zapewne z czasu przebudowy kościoła w XVI w., na nich wsparta jest dziewiętnastowieczna empora organowa. Obecne główne wejście do kościoła znajduje się w północnej, szczytowej ścianie transeptu i stanowi półkoliście zamknięty romański portal. Wielkie późnogotyckie okno ostrołukowe zostało wtórnie przebite w czternastowiecznej fazie budowy kościoła, współcześnie z dobudową prezbiterium (po bokach widoczne są ślady dwóch okien romańskich). Południowa ściana transeptu nie posiada otworów okiennych. Oba szczyty transeptu są schodkowane, z widocznymi szwami po kolejnych nadbudowach. Ściany transeptu od strony zachodniej oraz zachodniego przęsła prezbiterium przeprute zostały niewielkimi półkoliście zamkniętymi otworami okiennymi. Ściany transeptu zwieńczone są fryzem złożonym z przenikających się arkadek tworzących kształt ostrołuku, ściany prezbiterium wieńczy fryz złożony z arkadek półkolistych. Kaplice przy północnym ramieniu transeptu są oszkarpowane, o otworach okiennych zamkniętych półkoliście - dużych, dwudzielnych w dolnej kondygnacji kaplic, małych w kondygnacji górnej. Prezbiterium jest oszkarpowane, o ścianach (z wyjątkiem zachodniego przęsła) przeprutych wysokimi ostrołukowymi otworami okiennymi dzielonymi laskowaniem. Wewnątrz kościoła zabytkowe wyposażenie stanowią: ? drewniana barokowa ambona z XVII w., wsparta na figurze Mojżesza, ? renesansowy kamienny relief z nadproża, z przedstawieniem trzymanej przez dwa putta tarczy herbowej z gryfem pomorskim, pochodzący z komnat dawnej rezydencji książęcej w Kołbaczu i ? trzy płyty nagrobne - Matthiasa von Carnitz, zm. w 1628 r., Daniela Gaede zm. w 1781 r. i Karoliny Wilhelminy Gaede z ok. 1800 r. Korpus nawowy kościoła w wyniku przebudowy na spichlerz pozbawiony został naw bocznych. Z wyjątkiem dwóch pierwszych od zachodu przęseł późnoromańskich, należy do wczesnogotyckiej fazy budowy. O pierwotnym podziale na prostokątne przęsła nawy głównej świadczą rytmiczny układ zamurowanych ostrołukowych arkad międzynawowych oraz pozostałości oporów sklepiennych, a także półkolumn i nadwieszonych służek na ścianie wewnątrz nawy. Zachowały się cokoły filarów międzynawowych z żabkami. Obecnie wnętrze nawy podzielone jest wtórnie na cztery kondygnacje drewnianymi belkowymi stropami i pozbawione sklepień. Bryła korpusu nawowego uległa deformacji na skutek rozbiórki naw bocznych i usunięcia szkarp opinających niegdyś nawę główną. W zachodniej elewacji dolna strefa z asymetrycznie usytuowanym (przebitym w XIX w.), neogotyckim ostrołukowym portalem, odcięta została arkadkowym fryzem z prostokątnych płytek ceramicznych od strefy górnej, przeprutej wielkim ostrołukowym, obecnie zamurowanym oknem, ujętym po bokach ostrołukowymi blendami ? wąską od północy i szerszą, mającą formę trójdzielnego maswerku od południa. Narożniki elewacji podkreślono czworobocznymi wieżyczkami ? od północy szerszą, mieszczącą klatkę schodową i od południa węższą, mającą charakter czysto dekoracyjny. Pole szczytu wypełnia wielka ślepa rozeta złożona z ośmioramiennej gwiazdy otoczonej mniejszymi rozetkami w kształcie sześcioliścia. Od strony południowej zachowana się zachodnia ściana nawy bocznej ? z ostrołukowym otworem wejściowym i okulusem, zwieńczona schodkowym półszczytem. Obie elewacje boczne nawy głównej w sześciu wczesnogotyckich przęsłach przeprute zostały ostrołukowymi oknami. W elewacji północnej smukłe lancetowate otwory flankowane są tynkowanymi blendami, w elewacji południowej szersze dwudzielne okna o silnie rozglifionych uskokowych ościeżach dzieli laskowanie. W obu elewacjach pomiędzy otworami widoczne są strzępia po rozebranych przyporach. Ściany dwu pierwszych od zachodu przęseł nawy, przeprute niewielkimi półkoliście zamkniętymi otworami okiennymi o formie identycznej jak w zachodniej ścianie transeptu, wieńczy fryz arkadkowy, taki sam jak w zachodnim przęśle prezbiterium. Dwuspadowy dach pokryty został dachówką. Dom konwersów Zachowany na długości 23,5 m, zajmuje północną część skrzydła zachodniego, które w trakcie odbudowy w latach 70-tych XX w. powiększone zostało o nową część do obecnej łącznej długości 35 m. Dom konwersów powstawał w dwóch etapach. W latach 1210-1247 wzniesiony został jako budynek trzykondygnacyjny z cellarium w przyziemiu, refektarzem na I piętrze i dormitorium na drugim. Wszystkie pomieszczenia nakryte były stropami. W fazie II, po dobudowie południowej części skrzydła zmieniono układ budynku na dwukondygnacyjny. Zwiększono wysokość przyziemia, które przesklepiono, przeznaczając zapewne na refektarz. W 3. ćw. XVIII w. skrzydło adaptowano na mieszkania pracowników domeny, w latach 1975-1978 odbudowano, dostawiając nową część od południa i podwyższając część starą o jedną kondygnację. Dom konwersów jest budynkiem wczesnogotyckim murowanym z cegły gotyckiej w wątku wendyjskim, z cokołem z ciosów granitowych. Średniowieczny mur zachował się do wysokości parapetu okien I piętra. Piętro oraz cała część południowa są wtórne z czasu odbudowy w latach 70-tych XX w. Budynek w obecnym stanie jest jednopiętrowy, z niską kondygnacją techniczną pomiędzy przyziemiem i I piętrem. W przyziemiu przetrwała sala dawnego refektarza - dwunawowa, nakryta sklepieniami krzyżowo-żebrowymi o gurtach wspartych na niskich ceglanych filarach o kostkowych kapitelach. Wnętrze piętra jest jednoprzestrzenne z zachowanym kominem butelkowym z XVIII w. (jednym z dwóch niegdyś istniejących). Zewnątrz, w zachodniej elewacji częściowo zrekonstruowano wąskie, smukłe, ostrołukowo zamknięte okna. W elewacji wschodniej pozostawiono uczytelnione strzępia i opory sklepienne po dawnym krużganku. Piętro i dobudowana część rozwiązane zostały w nowoczesnych, uproszczonych formach pozbawionych historycznych odniesień. Całość nakryta jest dwuspadowym ceramicznym dachem. Dom opata Położony na południowy wschód od kościoła, obecnie jest budynkiem wolnostojącym. Wzniesiony został w 1. poł. XIV w., jako skrzydło tzw. małego klasztoru, po reformacji był siedzibą zarządcy domeny, w XVIII w. przeznaczony został na mieszkania dla jej pracowników. Wielokrotnie przebudowywany, po 1945 r. był nie użytkowany, w latach 1985-1988 został odbudowany na siedzibę biblioteki publicznej. Gotycko-renesansowy dawny dom opata jest budynkiem murowanym z cegły gotyckiej w wątku wendyjskim i gotyckim. Założony na rzucie prostokąta, pierwotnie o długości 22,00 m, jednopiętrowy, podpiwniczony zachował się obecnie na długości 15,50 m. W elewacji zachodniej przetrwał częściowo zrekonstruowany duży, sięgający do okapu dachu, gotycki portal biforyjny o uskokowych profilowanych ościeżach. W podłuczu portalu zachowała się i została poddana konserwacji oryginalna dekoracja malarska o motywach ornamentalnych. Elewacje zachodnia i południowa podzielone są niewielkimi smukłymi ostrołukowymi wnękami. Elewację północną dzielą dwie ostrołukowe arkady. Elewacja wschodnia zachowała formy renesansowe - jest częściowo otynkowana, z oknami piętra ujętymi w tynkowe opaski. We wnętrzu wyeksponowano zachowane oryginalne detale - gotyckie maswerki na ścianie południowej, renesansowe belki stropu i nadproża okiennego, oraz odnalezione podczas odbudowy ceramiczne kształtki i średniowieczne żarna. Obok prezbiterium kościoła usytuowana jest dawna szkoła, obecnie plebania - z końca XVIII, lub początku XIX w. przebudowana w końcu XIX, lub na początku XX w. Jest ona budynkiem o rzucie zbliżonym do kwadratu, piętrowym, nakrytym asymetrycznym dachem dwuspadowym. Nieco dalej na wschód, położony jest dawny zajazd - obiekt parterowy, na rzucie prostokąta, nakryty wysokim czterospadowym dachem z dwiema wolnostojącymi oficynami, obecnie w znacznym stopniu zdewaloryzowany. Owczarnia gotycka Usytuowana jest w głębi dziedzińca, pomiędzy budynkiem zarządu domeny i dworem. Wzniesiona w XIV w., w okresie nowożytnym służyła jako stodoła, wówczas nakryta była dachem poszytym strzechą. Zbudowana została z cegły gotyckiej w wątku wendyjskim, szczyty w konstrukcji ryglowej, w górnej partii odeskowane. Jest budynkiem założonym na rzucie wydłużonego prostokąta, z dwoma przejazdami, będącymi reliktem użytkowania jej jako stodoły. Elewacje opięte są szkarpami. Dłuższa południowa elewacja oraz obie elewacje szczytowe podzielone są ostrołukowymi blendami arkadowymi, w które wpisane zostały niższe blendy o zamknięciu ostrołukowym lub półkolistym. Otwory przejazdów zamknięte prostymi nadprożami. Obie podłużne ściany przeprute zostały otworami szczelinowym, rozmieszczonymi po jednym pomiędzy każdą parą przypór. We wnętrzu pozostały widoczne opory sklepienne, świadczące o nierealizowanym zamiarze przesklepienia budowli. Obecnie pomiędzy przejazdami znajdują się drewniane konstrukcje wydzielające sąsieki stodoły. Baszta obronna - jest jedynym naziemnym reliktem dawnego systemu obronnego zespołu klasztornego. Usytuowana u wylotu drogi wiejskiej w kierunku wschodnim, obecnie połączona jest z piętrowym budynkiem mieszkalnym z 1. ćw. XX w. Wzniesiona została w 1. poł. XIV w. jako budowla gotycka, z cegły, w wątku wendyjskim. Założona na rzucie zbliżonym do kwadratu, czterokondygnacyjna, posiada na każdej z dolnych kondygnacji jedno pomieszczenie, nakryte sklepieniem kolebkowym. Pomieszczenia te, dostępne są przez wąskie schody umieszczone wewnątrz jednej z pogrubionych ścian. Dwie górne kondygnacje nakryte są drewnianymi stropami (obecnie zawalonymi) dostępne były ze strychu budynku mieszkalnego. Elewacje przepruto okienkami szczelinowymi. Baszta nakryta jest dachem dwuspadowym, krytym dachówką. Budynek dawnego zarządu domeny (ob. Zakładu Doświadczalnego Instytutu Zootechniki w Krakowie), ul. Warcisława 1. Wzniesiony został w pocz. XIX w. wg projektu arch. Davida Gilly'ego, możliwe, że na miejscu wcześniejszego obiektu o tej samej funkcji. Pierwotnie połączony był z przylegającym do tylnej elewacji dużym budynkiem stajni, pochodzącym być może z XVI w., rozebranym w 1960 r. W końcu lat sześćdziesiątych XX wieku poddany został remontowi, w wyniku którego utracił wystrój architektoniczny (boniowanie i obramienia okienne w fasadzie). Klasycystyczny, założony został na rzucie prostokąta. Jednopiętrowy z wysokim podpiwniczeniem i z poddaszem, nakryty jest mansardowym ceramicznym dachem z naczółkami i lukarnami. Elewacje na kamiennym cokole, podzielone są gzymsami: cokołowym, parapetowymi, kordonowym i podokapowym. Fasada siedmioosiowa, symetryczna posiada w osi pseudoryzalit, w którym usytuowany jest półkoliście zamknięty otwór głównego wejścia, a nad nim oddzielone gzymsem okno termalne. Zwieńczenie pseudoryzalitu stanowi niski trójkątny naczółek. Wnętrze obiektu ma układ dwu- i półtraktowy, z drewnianą klasycystyczną klatką schodową o ozdobnych balustradach. Dwór ul. Warcisława 9/10. wzniesiony został prawdopodobnie w latach 40-tych XIX w. (na mapie z 1844 r. zaznaczony jest jako projektowany). W pocz. XX w. dobudowano skrzydło boczne - oficynę. Po 1945 r. w dworze mieściła się szkoła, obecnie jest on nie użytkowany. Klasycystyczny z elementami neobaroku założony został na rzucie prostokąta z oficyną dostawioną do północno-wschodniego narożnika, równolegle do linii zabudowy korpusu głównego. Parterowy, podpiwniczony z poddaszem, nakryty jest dachem mansardowym z naczółkami, lukarnami i świetlikami w kształcie ?wolich oczu?. Oficyna posiada niższy niż budynek główny dach dwuspadowy ze świetlikami rozwiązanymi analogicznie jak w budynku dworu. Okna budynku zamknięte są łukami odcinkowymi. Elewacja frontowa jest symetryczna, siedmioosiowa, a wnętrze dwu- i półtraktowe. Magazyn przy głównej drodze, obok dworu powstał na przełomie XIX i XX wieku. Jest budynkiem wzniesionym z cegły, dwukondygnacyjnym, o elewacjach z otworami szczelinowymi, nakrytym niskim, dwuspadowym dachem. Gorzelnia ? usytuowana w południowo-wschodniej części zespołu. Wzniesiona w końcu XIX w., ceglana, złożona jest z kilku członów zróżnicowanych pod względem wysokości. Obecnie nieużytkowana. Obora ? obok gorzelni we wschodniej części zespołu, wzniesiona została na przełomie XIX i XX wieku z cegły. Jest budynkiem dwukondygnacyjnym, o elewacjach z otworami szczelinowymi, nakrytym niskim, dwuspadowym dachem. Obecnie zdewaloryzowana. HISTORIA W 1173 r. kasztelan szczeciński Warcisław II Świętoborzyc oddał konwentowi cysterskiemu w Dargun koło Dymina (stanowiącemu filiację duńskiego klasztoru w Esrom) dobra wzdłuż Płoni od jeziora Miedwie po jezioro Dąbskie. Klasztor w Kołbaczu (określanym w dokumentach jako Mera Vallis) założony został rok później, w 1174 r. przez piętnastoosobowy konwent, który przybył z Esrom na wyspie Zelandii, z opatem Everhardem. W 1185 r. otwarto w Kołbaczu szpital. W 1186 r. w istniejącym już - zapewne drewnianym - kościele pochowano donatora klasztoru. Duńskie pochodzenie konwentu wiąże się z ekspansją Duńczyków, którzy w 1171 r. dokonali inwazji u ujścia Odry. Szczyt potęgi duńskiej przypada na kadencję opata Rudolfa (1197-1216). W 1210 r. rozpoczął on budowę kościoła i klasztoru. W pierwszej, późnoromańskiej fazie wzniesiono jednoprzęsłowe prezbiterium zamknięte półkolistą apsydą, transept z parami kaplic, dwa wschodnie przęsła korpusu nawowego, mury zewnętrzne skrzydła wschodniego, ścianę nawy południowej i skrzydła zachodniego. W fazie tej skrzydło wschodnie nie uzyskało jeszcze ścian działowych i nie było użytkowane. Bardziej zaawansowane były prace przy skrzydle zachodnim, przeznaczonym dla konwersów. Założono pod nie fundamenty na długości 35 m, a zadaszono budynek na długości 26 m, co odpowiada zachowanej do dziś starej części skrzydła. Budowla ta podzielona była na trzy, nakryte stropami, jednoprzestrzenne kondygnacje o wysokości ok. 3 m. Dolną kondygnację stanowiła piwnica (cellarium), w środkowej znajdował się refektarz, w górnej dormitorium. Mury cellarium wykonano z głazów granitowych w odróżnieniu od pozostałych partii budowli wzniesionych z cegły. Pierwsza, wiązana z warsztatami duńskimi faza budowy zespołu kołbackiego została zakończona w 1247 r., kiedy to doszło do napadu wójtów i wasali księcia i spalenia klasztoru. W 1253 r. odnotowano uderzenie piorunu w sygnaturkę. Być może wydarzenie to było przyczyną zawalenia się trzech przęseł sklepienia w transepcie. Do usunięcia zniszczeń i do dalszych prac przystąpiono za rządów opata Stefana (1254-1260). Po kilkunastu latach przerwy w budowie, jej kontynuację podjął w formach wczesnogotyckich warsztat pochodzący z Marchii Brandenburskiej. Odbudowano trzy przęsła sklepienne transeptu, dodano piętro nad kaplicami, wzniesiono północną ścianę nawy głównej wraz ze ścianą północnej nawy bocznej, zbudowano zachodnią ścianę korpusu nawowego (o szczycie ozdobionym rozetą). Przedłużono skrzydło zachodnie (do 35 m długości) wykorzystując założone wcześniej fundamenty oraz wschodnie (o 6 m), zbudowano od podstaw skrzydło południowe, na którego poprzecznej osi od południa założono refektarz, a od północy lavabo - ośmioboczny sklepiony budynek ze studzienką. Dotychczasowe cellarium w skrzydle zachodnim przekryto teraz sklepieniem, uzyskując wnętrze znacznie wyższe niż poprzednio. Zmiana ta pociągnęła za sobą utratę jednej kondygnacji oraz konieczność zamurowania jedenastu okien dotychczasowego refektarza. Nie jest natomiast jasne, jaką funkcję pełniło nowo uzyskane sklepione wnętrze - według niektórych badaczy służyło ono jako refektarz, według innych - jako refektarz konwersów przeniesiony został do kwadratowej sali w dobudowanej części skrzydła. Na piętrze pozostawiono dormitorium, którego ściany podwyższono, przewiązując je z zachodnią elewacją kościoła. Po 1286 r. przystąpiono do budowy ściany południowej nawy głównej, posługując się przy tym bardziej dojrzałymi formami gotyckimi. W listopadzie 1307 r. zawieszono krucyfiks w tęczy, ustawiono ołtarz w chórze konwersów, tumbę fundatora klasztoru i ukończono sklepienie w zachodniej części kościoła. Tym samym ukończono budowę świątyni w jej kształcie przewidzianym prze architektów z pocz. XIII stulecia. Nieco wcześniej, w 1302 r. na polecenie księcia Ottona I wzniesiono po północnej stronie transeptu kaplicę p.w. Wszystkich Aniołów, do której w 1303 r. proboszcz Buchholz ufundował wieczną lampkę. Ostatnim etapem przekształceń kościoła w średniowieczu było wzniesienie nowego, dwuprzęsłowego gotyckiego prezbiterium w miejsce wyburzonej romańskiej apsydy. Poświęcenie kościoła odbyło się 8 lipca 1347 r. W uroczystości udział wzięli m.in. biskup kamieński Jan, książę sasko-lauenburski, książę Barnim III i zaproszeni dwaj biskupi. Po wschodniej stronie claustrum usytuowany był tzw. mały klasztor, którego jedyną pozostałością jest dziś dom opata, zachowany w około połowie swojej pierwotnej długości. Wzniesiony ok. 1330 r. był niegdyś budynkiem piętrowym o parterze podzielonym na dwie sklepione nawy. Po jego stronie zachodniej znajdował się wirydarz otoczony krużgankami i połączony ze skrzydłem wschodnim dużego klasztoru. Wejście do domu znajdowało się w elewacji zachodniej i miało formę zachowanego do dziś, okazałego dwudzielnego portalu. Od strony wschodniej położony był budynek określany jako ?dom gościnny?. Poza claustrum powstały liczne budynki o różnych funkcjach. Na północny zachód od klasztoru położony był niewielki kościół p.w. św. Sabiny, przeznaczony dla ludności świeckiej - jednonawowy, z wielobocznym prezbiterium i sygnaturką na dachu. Już w końcu XII w. istniał szpital, w XIII i w I połowie XIV w. powstawały kolejne obiekty, takie jak piekarnia, kuźnia, stajnie, powozownie, owczarnie, stodoły i magazyny, a także browar, skład słodu, suszarnia, spichlerz, rzeźnia, warsztat bednarza, mleczarnia, piec ceglarski, piec do wypalania wapna i 17 domów mieszkalnych. Jedynym z tych obiektów zachowanym do dzisiaj, jest gotycka owczarni. Również na 1. poł. XIV w. przypada budowa murów obronnych, które ukończono w 1349 r. Były one wyposażone w dwie bramy. Pierwsza z nich usytuowana była od wschodu, przy wylocie drogi do Stargardu, druga znajdowała się od południowego-zachodu, przy wylocie dawnej drogi w kierunku Szczecina (na wprost elewacji szczytowej skrzydła konwersów). Mury otoczone były fosą, którą stanowiło koryto rzeki Płoni wraz z szerokim rozlewiskiem po południowej stronie Bramy Stargardzkiej. Tej ostatniej broniła czworoboczna baszta, będąca obecnie jedyną pozostałością średniowiecznych umocnień. Mury i parkany wydzielały również poszczególne części zespołu, a zwłaszcza duży i mały klasztor. Poza obrębem murów pozostały młyn przy drodze do Stargardu oraz wspomniany wyżej kościół dla ludności świeckiej. Okres największej świetności klasztoru przypada na początek drugiej połowy XIV wieku. W późniejszych latach zaczyna się powolny regres, będący przejawem ogólnego zahamowania rozwoju gospodarczego na Pomorzu. Wielka własność kościelna traci na znaczeniu, coraz większe obszary zaczyna wykupywać szlachta, majątki klasztorne oddawane są w dzierżawę. W 2. połowie XIV w. następuje krótkotrwałe załamanie gospodarki cysterskiej. Już jednak od 1360 r. wprowadzano nowe formy gospodarki, jak przekształcanie dawnych wsi w folwarki klasztorne, obsadzane własną służbą zamiast kmieci czynszowych. Największy upadek opactwa w Kołbaczu zaczyna się w XV w. W 1432 r. klasztor i jego dobra zostały złupione przez husytów, tak że przez dwa następne lata zwolnione były przez papieża z kościelnych podatków. Kolejne złupienie i spalenie klasztoru - tym razem przez wojska brandenburskie - miało miejsce w 1478 r. Jeszcze w 1499 r, papież biorąc pod uwagę trudności finansowe konwentu zwolnił go od obciążeń finansowych. Na początku XVI w. klasztor kołbacki przeżywa okres wyraźnego rozprzężenia i upadku dyscypliny wśród mnichów. Nauka Lutra, głoszona w Pyrzycach i Stargardzie przez franciszkanina Johanna Knipstrow, trafiła w Kołbaczu na podatny grunt. Po śmierci przedostatniego opata Walentyna, który zwalczał działalność Knipstrowa, godność opata objął Bartłomiej Schobbe. Okazał się on przychylny nowinkom, podobnie jak wielu cystersów, którzy w tym czasie przyjęli reformację. O sekularyzacji klasztoru zadecydował sejm trzebiatowski w 1535 r. W chwili ogłoszenia kasaty mieszkało w klasztorze 12 zakonników, 11 konwersów, 14 osób świeckich i trzech sanitariuszy obsługujących szpital, podczas gdy sto lat wcześniej mogło tu mieszkać około 200 osób, w tym około 60 mnichów i dwukrotnie więcej konwersów. Ostatni opat zrzekł się swej godności, oddając dobra klasztorne księciu. W zamian od Barnima XI otrzymał w dożywocie dwór w Kołowie wraz z całym mieniem ruchomym, polami uprawnymi i łąkami. Wkrótce po przejściu na protestantyzm został ewangelickim proboszczem w Kołowie. Majątek klasztorny został w 1537 r. przekształcony w domenę książęcą, na której czele stanął zarządca. Mieszkańcy klasztoru, po otrzymaniu odprawy mogli szukać innego zajęcia, lub pozostać w klasztorze w charakterze książęcej służby dominalnej. W 2. połowie XVI wieku w skład domeny kołbackiej wchodziło łącznie 39 wsi i osad folwarcznych. W 1543 r. książę Barnim XI zainicjował adaptację klasztoru na potrzeby domeny i dworu. Prace rozpoczęto od zmiany funkcji kościoła, przekształcając jego nawę główną w spichlerz, przy pozostawieniu funkcji sakralnej w prezbiterium i transepcie. W nawach kościoła, które oddzielono od transeptu murowaną ścianą założono trzy poziomy drewnianych stropów. Dla kościoła książę ufundował ambonę wykonaną przez Hansa Peissera (w której rzeźbieniu władca miał osobiście uczestniczyć), organy i popiersie Lutra - wyrzeźbione ponoć przez samego księcia. Według kronikarza Filipa Hainhofera w kościele miał znajdować się gotycki tryptyk z malowanymi na skrzydłach scenami z żywota św. Ottona i chrztu księcia pomorskiego oraz rzeźbiarskimi przedstawieniami pierwszego opata i przeora klasztoru i wizerunkami księcia pomorskiego i jego żony ?w polskich sukniach?. Pod emporą organową znalazła się płyta księżnej Sybilli, zmarłej w 1564 r. W 1545 r. na zlecenie księcia Barnima XI przybyli do Szczecina i Kołbacza architekt Caspar Theis z Berlina, rzeźbiarz Hans Schenk-Scheusslich oraz jeszcze jeden nie znany z nazwiska artysta, którzy mieli się zająć przekształceniem klasztoru w letnią rezydencję książąt. Nie wiadomo jaki był zakres wykonanych wówczas prac. Rzeźbiarze pozostawili w Kołbaczu dwie płyty - jedna z nich to wizerunek księcia Barnima i jego żony, Anny Lüneburskiej, druga przedstawia herb rodziny książęcej - tarczę z gryfem podtrzymywaną przez dwa putta. Do poważniejszych prac przystąpiono w 1563 r. na polecenie księcia Bogusława XIII. Wzniesiono wówczas drugie piętro nad skrzydłem wschodnim, a do skrzydła zachodniego dostawiono piętrową przybudówkę. Przebudowano także dom opata, przeznaczony teraz na siedzibę zarządcy domeny. We wnętrzach skrzydła wschodniego urządzono dwupokojowe apartamenty złożone z komnat i przedpokoi, zwanych komorami. Pomieszczenia na parterze zajmował teraz ks. Ulryk, na piętrze była rezydencja księcia Filipa II, zaś komnaty drugiego piętra przeznaczono dla księżnej i jej fraucymeru. W trakcie prac adaptacyjnych rozebrano szpital i zmieniono otoczenie domu opata. Utrzymano ogród z alejkami, rabatami i drzewami owocowymi. Wzniesiono stajnię na 200 koni oraz ceglaną oborę z materiałów rozbiórkowych. Na rycinie z 1618 r. zamieszczonej na winiecie mapy Lubinusa widać, że główny wjazd do rezydencji usytuowany był w połowie odległości pomiędzy domem opata, a prezbiterium kościoła. Renesansowa brama prowadziła wówczas na rozległy dziedziniec przed wschodnim skrzydłem klasztoru. Na wschód od książęcej siedziby znajdował się budynek nakryty dwoma równoległymi do siebie szczytami - prawdopodobnie zajazd (?dom gościnny?), być może częściowo zachowany do dziś w murach późniejszej piekarni. Istniał jeszcze kościół parafialny z cmentarzem poza murami obronnymi. Funkcję rezydencji książąt pomorskich pełnił klasztor do 1637 r.. kiedy to bezpotomnie zmarł ostatni z Gryfitów, Bogusław XIV. W trakcie wojny trzydziestoletniej, królowa szwedzka Krystyna podarowała Kołbacz generałowi Wranglowi, do którego majątek ten należał w latach 1637-1653. W tym ostatnim roku Kołbacz wraz z całą domeną przeszedł w posiadanie Brandenburczyków, którzy zarządcą domeny mianowali Johanna Langena. Przeprowadzony w 1652 r. spis z natury, wymienia w Kołbaczu 51 budynków, w tym 17 domów mieszkalnych, z których 6 było murowanych a 11 w konstrukcji szkieletowej. Wśród mieszkańców tych domów wymieniani są pisarz, strzelec, rybak, ceglarz i kancelista. Nadal istniały te same co za czasów książęcych budynki gospodarcze, jednak ich stan był często zły. W 1666 r. piorun uderzył w sygnaturkę na dachu kościoła. Wywołany tym pożar strawił zapewne więźbę dachową, zniszczył średniowieczne sklepienia nad nawą główną, uszkadzając też zapewne stropy mieszczącego się teraz w nawie spichrza. Zniszczeniu musiały też ulec nawy boczne i krużganki, których nigdy już nie odbudowano. Szybko jednak naprawiono drewniane stropy nawy głównej (likwidując resztki zburzonych sklepień) oraz wykonano nowy, niższy niż dawniej dach, na którym umieszczono nową sygnaturkę. Dalsza degradacja architektury kościoła i klasztoru trwała od 1720 r., kiedy to rozpoczęły się systematyczne rozbiórki średniowiecznych budowli. Najpierw rozebrano nawy boczne kościoła, krużganki i kaplice przy południowym skrzydle transeptu. W następnej kolejności zburzone zostały wschodnie i południowe skrzydła klasztoru i mury obronne. Dla pracowników domeny wznoszono nowe domy w konstrukcji ryglowej. W 1767 r. na dachu kościoła zbudowano nową, kolejną sygnaturkę. W latach 1774 ?1776 spuszczono do Miedwia wody Płoni, spiętrzone przez cystersów jeszcze w XII w. Osuszono wówczas średniowieczną fosę oraz koryto rzeki, której wody skierowano teraz nowym kanałem poprowadzonym na północ od dotychczasowego koryta. Rozebrano stary młyn na Płoni. W rezultacie uzyskano możliwość powiększenia folwarku w kierunku północnym na osuszonych terenach starego koryta Płoni. Zmiany te były elementem szeroko zakrojonych prac melioracyjnych, prowadzonych wokół jeziora Miedwie pod kierunkiem Johanna Balthasara von Brenkehofa. W ostatniej ćwierci XVIII w. w zespole znajdowały się trzy gotyckie murowane stodoły, dwie stare studnie, karczma, kuźnia, szkoła (na miejscu obecnej plebanii) i ok. 30 dymów. Czynne były cegielnia i wapiennik. Jedyne zachowane zachodnie skrzydło klasztoru po przebudowie zwane było ?domem rybaków?, gdyż mieściło ich mieszkania. Na początku XIX w. wzniesiono nowy, klasycystyczny budynek zarządu domeny wg projektu znanego architekta Davida Gilly'ego. Nowy obiekt, dostawiony do zajmujących tył działki szesnastowiecznych stajni, powstał zapewne na miejscu wcześniej istniejącego budynku o analogicznej funkcji. W 1812 r. ówczesny zarządca domeny Goede kupił majątek od państwa, już jednak w 1816 r. sprzedał go kupcowi Karlowi Krause ze Świnoujścia. Ten zaś w 1843 r. odsprzedał dobra kołbackie ponownie państwu, co oznaczało reaktywowanie domeny. Na sporządzonym w 1844 r. planie wsi widoczne są budynki zarządu domeny ze stajnią, gotycka owczarnia (wówczas służąca jako stodoła) z dobudowaną oborą oraz usytuowane na miejscu obecnej drogi we wschodniej części wsi budynki stajni i stodoły, które na wspomnianym planie określono jako przeznaczone do rozbiórki, z powodu budowy nowej siedziby domeny (Amtshaus). Ten ostatni obiekt, obecnie określany jako dwór, zaznaczony został jako projektowany (neu zu erbauende), tak więc powstać musiał najwcześniej w latach czterdziestych XIX w. Na północ od projektowanego dworu, na miejscu starego koryta Płoni naniesiono dwa duże budynki stajni usytuowane symetrycznie względem przyszłego dworu i określone jako zbudowane ?cztery lata temu?, czyli w roku 1840. Obiekty te dały początek zabudowie głównej, północnej części dziedzińca folwarcznego, determinując zarazem jej istniejący do dziś układ przestrzenny. Z tej samej mapy wynika, że wciąż jeszcze istniały mury obronne po zachodniej stronie zespołu. W 1844 r. na polecenie hrabiego Antona Stolberg-Wernigerode, działającego na polecenie króla pruskiego Fryderyka Wilhelma IV, inspektor Kraft ze Szczecina wykonał projekt remontu kościoła. Restaurację świątyni przeprowadzili w l. 1851-1855 Budelmann i Zieger pod kierunkiem inspektora Hermanna Statta ze Szczecina. W prezbiterium sklepienia gwiaździste zastąpiono krzyżowo-żebrowymi, zaś na skrzyżowaniu naw założono przęsło sklepienia gwiaździstego. W miejsce późnobarokowej sygnaturki z 1767 r. zbudowano nową, neogotycką. Wschodnią ścianę południowego ramienia transeptu wzmocniono trzema przyporami. W kaplicach przy północnym ramieniu transeptu powiększono okna i przemurowano drugą kondygnację. Prace finansowane z państwowej kasy nadzorował osobiście pruski konserwator zabytków Ferdinand Quast. W latach 60-tych XIX w. prowadzono remont części spichrzowej - przebito wówczas wejście w elewacji zachodniej i zrekonstruowano na niej fryz. Zachowano funkcję spichrza - dopiero na pocz. XX w. parterze urządzono stelmacharnię. W 1901 r. przeniesiono z klasztoru do muzeum w Szczecinie kolumny z rzeźbionymi głowicami i płytę z wizerunkami księcia Barnima XI i jego żony Anny. Pod koniec XIX w. na zachód od klasztoru poprowadzono linię kolejki wąskotorowej. Po południowej stronie kościoła zbudowano kilkanaście ryglowych domów. Przy prezbiterium kościoła wzniesiono na miejscu starszego - nowy budynek szkoły. Na przełomie wieków powstały też nowe zabudowania gospodarcze w północnej części zespołu, a wśród nich m.in. gorzelnia. W latach 1931-1933 przeprowadzono kolejne prace restauratorskie w kościele. Przeniesiono relief z herbem książęcym z elewacji kuźni do prezbiterium kościoła. Z posadzki na ściany prezbiterium przemieszczono barokowe płyty nagrobne. Poddano konserwacji ambonę, wykonano nowe stalle, wymalowano wnętrze prezbiterium wg projektu E. Feya z Berlina. W 1939 r. wieś Kołbacz liczyła 364 mieszkańców. Działania II wojny światowej nie wyrządziły w Kołbaczu żadnych szkód. W marcu 1945 r. majątek przejęty został przez żołnierzy 2 Pułku Dywizji Rolno-Gospodarczej Wojska Polskiego, a w marcu 1946 r. przekazany władzom cywilnym, które utworzyły tu gospodarstwo Państwowych Nieruchomości Ziemskich, w 1949 r. przekształcone w Państwowe Gospodarstwo Rolne.
 

Trzebiatów

Drukuj PDF

 Trzebiatow

Trzebiatów charakteryzuje się wyjątkowymi walorami historycznymi i krajobrazowymi. Stanowi przykład organizmu miejskiego o czytelnej  średniowiecznej dyspozycji przestrzennej oraz świadectwo ciągłości tradycji.

 

Zespół staromiejski wkomponowany jest w zakole rzeki Regi, opasany linią kamienno - ceglanych murów obronnych o pierwotnej długości ok. 2 km i zewnętrznym pasem zieleni. Obecnie mury miejskie Trzebiatowa zachowały się na długości 1600 m, czyli na około ok. 70% dawnej długości. Stare Miasto posiada pierwotne szachownicowe rozplanowanie kwartałów zabudowy oraz układ komunikacyjny, z centralnie usytuowanym prostokątnym rynkiem. Przetrwały także historyczne dominanty zespołu miejskiego: kościół p.w. Macierzyństwa NMP, ratusz oraz dawny klasztor norbertanek, w okresie nowożytnym przebudowany na pałac. W układzie przestrzennym miasto wyróżnia się (w stosunku do innych miast Pomorza Zachodniego), lokalizacją kościoła farnego poza strefą rynkową. Z zabudowy mieszczańskiej przetrwały liczne kamienice o rożnych cechach stylowych,  od reliktów gotyckich po obiekty z początku XX  wieku. Najcenniejsze kamienice znajdują się w zwartej obrzeżnej zabudowie pierzejowej wokół rynku. Średniowieczna zabudowa Trzebiatowa odzwierciedlała zamożność i znaczenie miasta w okresie jego przynależności do Hanzy. 

 

Wartość historycznego założenia urbanistyczno - architektonicznego podkreślają dodatkowo walory krajobrazowe, zwłaszcza ekspozycja Starego Miasta z bryłą kościoła Mariackiego, postrzegane w dalekich, wielokilometrowych perspektywach ze wszystkich traktów dojazdowych. Wieża kościelna dominująca również we współczesnych panoramach służyła niegdyś jako latarnia morska, dziś pozostaje znakomitym punktem widokowym.

 

W Trzebiatowie daje o sobie znać swoisty genius loci. Odczuwa się tu powiew historii, której świadectwem są zarówno liczba i skala zabytków, jak i ranga związanych z miastem postaci historycznych (m.in. św. Otton - biskup, Jan Bugenhagen - protestancki teolog, Johan Gottlieb Georgii - uczony, Księżna Maria Anna Czartoryska, Piotr Ludwik Lütke - malarz, Karl Friedrich Schinkel - architekt, Lyonel Feininger - malarz). Po II wojnie światowej Trzebiatów stał się miejscem spotkania czterech kultur i religii: rzymsko- i greckokatolickiej, prawosławnej i ewangelickiej, przez co stanowi przykład budowania nowej tożsamości kulturowej na Pomorzu Zachodnim. W Trzebiatowie aktualnie działają kościoły tych wyznań.

 

            WALORY AUTENTYCZNOŚCI

Stare Miasto w Trzebiatowie zachowało nieomal nienaruszony średniowieczny układ urbanistyczny, z prostokątnym rynkiem i szachownicową siatką ulic. W znacznym stopniu czytelny jest dawny podział katastralny, oparty na module pręta lubeckiego, tj. 4,5 m, gdzie szerokość frontu budynku wynosi 9 m (czyli dwa pręty). Trzebiatów jest jednym z nielicznych miast na Pomorzu Zachodnim, które w obrębie murów obronnych zachowało ponad 50% historycznej zabudowy, złożonej z budynków użyteczności publicznej i domów mieszkalnych. W wyniku działań II wojny światowej zniszczeniu uległy tylko: trzy kwartały w północnej części miasta, zachodnia pierzeja rynkowa oraz zabudowa byłej fosy z oficynami z przełomu XIX/XX w.

Ze średniowiecznego systemu umocnień zachowała się większość kamienno - ceglanych murów obronnych z czatowniami i basztą Prochową. Mury te, wzniesione w całości w okresie pomiędzy 1299 i 1337 rokiem mają jednorodny charakter, co jest na terenie Pomorza Zachodniego rzadkie.

 

W obrębie Starego Miasta przetrwało wiele obiektów zabytkowych (42 wpisane są do rejestru zabytków), o czytelnych cechach stylowych - od gotyku do różnych odmian historyzmu XIX i XX w. Na szczególną uwagę zasługują budowle gotyckie - kościół p.w. Macierzyństwa NMP, kaplica Św. Ducha; gotyckie i renesansowe kamienice przyrynkowe, XVII - wieczny ratusz (ze średniowiecznymi reliktami) i pałac - obecnie klasycystyczny, lecz kryjący w swych murach relikty wcześniejszych faz budowy. Kamienice mieszczańskie tworzą zwarte pierzeje, o bogatym, utrzymanym w różnych stylach wystroju fasad. Dziewiętnaście kamienic przyrynkowych zachowanych jest w stanie oryginalnym (z elementami historycznych nawarstwień), z czego większość została wyremontowana i odrestaurowana.

W zabytkowych budowlach miejskich zachowały się liczne elementy wyposażenia, np. w kościele p.w. Macierzyństwa NMP, kaplicy św. Ducha, ratuszu; przetrwało też oryginalne, XVII - wieczne sgraffito na fasadzie domu przy rynku.

 

Niekorzystne zmiany, które zaszły w okresie powojennym w strukturze zabudowy Trzebiatowa, nie były tak znaczące jak w większości miast zachodniopomorskich. W 1967 r. powstały pierwsze bloki mieszkalne w północnej części układu staromiejskiego. Od latach 70. XX w. prowadzone były jednak już na szeroką skalę planowe prace remontowe, uwzględniające  wytyczne konserwatorskie oraz w oparciu o indywidualne projekty dla zabudowy obszaru staromiejskiego. W tym czasie wyremontowano pierzeje rynkowe, kilka kamienic przy ul. Wojska Polskiego, mury obronne, pałac i ratusz. Od połowy lat 80. XX w. zaniechano dalszej zabudowy blokowej tego rejonu miasta.

 

W różnych latach okresu powojennego dokonywano rozbiórek starej zabudowy mieszkalnej (zwłaszcza ryglowych oficyn), a także dokonywano dewaloryzujących przekształceń w trakcie remontów. Niezbyt udaną próbą uzupełnienia zniszczonej tkanki miejskiej o nowe elementy była odbudowa zachodniej pierzei rynkowej podjęta na przełomie lat 80. i 90. XX w. Bardziej pozytywne efekty przyniosło stopniowe uzupełnianie luk w zabudowie, prowadzone od początku lat 90. XX w. do dziś. W wyniku tych działań wzniesione zostały zindywidualizowane pod względem architektonicznym kamienice, jak chociażby przy ul. Tadeusza Kościuszki nr 40 (na narożniku ul. Wojska Polskiego), czy przy ul. Juliusza Słowackiego. Znaczny dysonans w obrazie miasta stanowiło natomiast zajmujące połowę kwartału targowisko przy ul. Słowackiego, na przeciw kościoła Mariackiego. W najbliższym czasie przewiduje się rewaloryzację tego terenu, poprzez wprowadzenie zabudowy utrzymanej w historycznych gabarytach i z uczytelnieniem historycznych podziałów własnościowych.

 

KRYTERIA WSKAZUJĄCE NA ZASADNOŚĆ UZNANIA TRZEBIATOWA ZA POMNIK HISTORII 

Trzebiatów jest rzadkim przykładem północnoeuropejskiego średniowiecznego miasta średniej wielkości, zachowanego w swej autentycznej strukturze, w tak dużym stopniu. Stanowi ono wyjątek nie tylko w skali Polski, lecz w skali nadbałtyckiego regionu Europy. Na Pomorzu Zachodnim pod względem  stanu zachowania konkurować z nim może tylko Darłowo. W kompozycji układu przestrzennego i architekturze Trzebiatowa dominują formy historyczne, stanowiące świadectwo dziejów miasta, od średniowiecza po początek XX wieku. Zespół staromiejski zachował lokacyjny, szachownicowy układ ulic, z pierwotnymi podziałami katastralnymi i dominantami architektonicznymi. Całość wkomponowana jest w nadrzeczny, zachowany w stanie niemal nie zmienionym od stuleci krajobraz, z szerokimi panoramami w osiach dróg dojazdowych do miasta. W zabudowie miejskiej przeważają budynki historyczne, stylowo zróżnicowane, często charakteryzujące się wysokimi wartościami artystycznymi i zabytkowymi (34 kamienice są wpisane do rejestru zabytków). Zwraca uwagę jednolity, szczytowy układ zabudowy pierzei rynkowych, obecnie w tak dobrym stanie nie zachowanych w żadnym z miast Pomorza Zachodniego.

Niektóre spośród kamienic przyrynkowych zachowały we frontowych ścianach gotyckie relikty. Jedna z fasad zwieńczona jest do dziś gotyckim szczytem, inna zachowała oryginalną kompozycję i detal z okresu późnego renesansu, jeszcze inne zostały przekształcone w okresie baroku, kiedy to otrzymały wolutowe szczyty. Takie nagromadzenie dawnych historycznych form zabudowy wyróżnia Trzebiatów na tle innych miast regionu.

Gotyckie budowle sakralne (kościół Mariacki, kaplice) oraz ratusz i pałac to obiekty o wybitnych, ponadlokalnych walorach architektonicznych.

Halowy kościół farny należy do najbardziej monumentalnych zabytków mieszczańskiej architektury sakralnej na Pomorzu Zachodnim. Strzelista wieża świątyni dominuje nad całą okolicą, stanowiąc ważny punkt orientacyjny, wykorzystywany niegdyś w nawigacji morskiej, a od ponad wieku - jako platforma widokowa będąca atrakcją dla turystów (na górnym poziomie zachowane jest graffiti od końca XIX w.). 

Ratusz, pierwotnie gotycki, w  1701 r. przebudowany w skromnych formach klasycyzującego baroku przez holenderskiego architekta Victora de Porte, należy do najokazalszych budynków municypalnych na Pomorzu Zachodnim. Jako jedyny z dawnych ratuszy w obecnych granicach regionu zachodniopomorskiego posiada (podobnie jak ratusz w Stralsundzie na niemieckim Pomorzu Przednim) wydłużony dziedziniec wewnętrzny.  

Pałac jest jedną z bardziej interesujących budowli rezydencjonalnych w regionie - pod swą klasycystyczną elewacją skrywa gotyckie mury dawnego klasztoru. Dzieje budowli związane są z kilkoma znanymi postaciami. W 1619 r. w dawnym klasztorze, adaptowanym na rezydencję zamieszkała księżna Zofia z domu Gryfitów. W 2. poł. XVII stulecia pałac - przebudowany na zlecenie elektora Fryderyka III stał się siedzibą miejscowej domeny, w 1750 - rezydencją księcia Fryderyka Eugeniusza Wirtemberskiego, dowódcy słynnego pułku dragonów. To tu w 1754 r. przyszedł na świat syn księcia Fryderyk Wilhelm Karol - późniejszy (mianowany przez Napoleona) król Wirtembergii, brat urodzonej w Szczecinie Doroty, późniejszej carycy Marii Fiodorowny. W 1784 r. inny syn ks. Fryderyka Eugeniusza, ks. Ludwik Wirtemberski zamieszkał w pałacu z żoną Marią, córką polskiego księcia Adama Czartoryskiego i Izabelli z Flemingów Czartoryskiej.

 

Zespół staromiejski w Trzebiatowie stanowi od wielu lat przedmiot troski służb konserwatorskich oraz władz samorządowych, w zakresie rewaloryzacji miasta historycznego. W ostatnim okresie zabudowano zachodnią pierzeję rynkową, próbując dostosować jej szczytowy układ i gabaryty do pozostałej zabudowy głównego placu w mieście.

Walory historyczne i kompozycyjno - architektoniczne Trzebiatowa stały się podstawą uznania miasta za kandydata do ustanowienia parku kulturowego w opracowaniu Krajobraz kulturowy Polski. Województwo zachodniopomorskie, powstałym w 2002 r. pod redakcją prof. Janusza Bogdanowskiego, w ramach Resortowego Programu Ministra Kultury Ochrona i konserwacja krajobrazu kulturowego.

 

            OPIS ZESPOŁU STAROMIEJSKIEGO

Trzebiatowski zespół staromiejski, zawarty w pierścieniu dawnych murów obronnych ma kształt wydłużonego prostokąta o osi ustawionej na kierunku południowy - zachód - północny - wschód. Otoczony jest z trzech stron - od północnego - zachodu, północnego - wschodu i południowego - wschodu - zakolem rzeki Regi i kanału Młynówka. Główny, a zarazem historyczny trakt komunikacyjny w kierunku Kołobrzegu i Stargardu wytyczony jest na podłużnej osi założenia urbanistycznego. Miasto ma układ szachownicowy, złożony z 22 kwartałów. Jego kompozycję wyznaczają wytyczone prostopadle względem siebie ulice, dzielące przestrzeń miejską na regularne kwartały z wąskimi i głębokimi posesjami. Dwa kwartały zajmują budynki użyteczności publicznej: ratusz i kościół. We wschodnim narożniku założenia usytuowany był klasztor, późniejszy pałac, ob. Trzebiatowski Ośrodek Kultury. Rynek o wymiarach 96 x 105 m jest przesunięty ze środka założenia w kierunku południowo - zachodnim. Główny trakt przebiega wzdłuż jego południowo - wschodniej pierzei. Skrajne kwartały od strony południowo - zachodniej są o połowę węższe od pozostałych. Obrzeżne kwartały zabudowy oddzielone były od murów obronnych wąską uliczką przymurną, czytelną obecnie od strony południowo - wschodniej i południowo - zachodniej. Zabudowa miejska (dwu- i trzykondygnacyjna), w większości z wysokimi, ceramicznymi dachami, tworzy zwarte pierzeje, z domami  ustawianymi szczytowo (głównie w pierzejach rynkowych) i kalenicowo. W głębi działek znajdują się wąskie oficyny kamienic. Zespół staromiejski otoczony jest pierścieniem XIV-wiecznych murów obronnych ? ceglanych na kamiennym fundamencie. Pierwotnie do miasta prowadziły cztery bramy i kilka furt; obecnie zachowały się mury z sześcioma czatowniami i basztą Prochową oraz elementy zewnętrznego systemu ziemno - wodnego. Obszar zespołu staromiejskiego w granicach murów wynosi ok. 16,6 ha.

Historyczna (średniowieczna) sylweta miasta została utrwalona na winiecie mapy E. Lubinusa z 1618 r., obrazie P.L. Lütke`go z 1809 r., litografiach K.F. Schinkla z 1810 r. i Sanne`a z 1840 r. Średniowieczny układ lokacyjny został udokumentowany na katastralnym planie miasta z 1730 r., gdzie zaznaczono 480 ponumerowanych parceli.

Na obszarze Starego Miasta w Trzebiatowie odkryto archeologiczne ślady osadnictwa: dwie wczesnośredniowieczne osady oraz średniowieczne relikty grodziska, pałacu i miasta.

 

Charakterystyczne budowle w obrębie Starego Miasta:

Kościół p.w. Macierzyństwa NMP - gotycki, XIV-wieczny, ceglany, ulokowany na miejscu wcześniejszej świątyni. Trzynawowy, z pięciobocznie zamkniętym prezbiterium oraz górującą nad miastem i okolicą strzelistą wieżą, mierzącą ok. 90 m wysokości. Obiekt w typie monumentalnych kościołów farnych, wznoszonych od końca XIII w. na obszarze Księstwa Pomorskiego - np. w Kołobrzegu, Stargardzie Szczecińskim, Gryficach

 

Kaplica św. Ducha - gotycka, XIV-wieczna, ceglana, ulokowana w kwartale przy nieistniejącej obecnie Bramie Gryfickiej, u wylotu z miasta w kierunku południowo - zachodnim. Jednonawowa, czteroprzęsłowa, oszkarpowana. W 1702 r. był tu magazyn solny, następnie remiza strażacka, od 1902 r. aula szkoły gospodarczej; obecnie kościół parafii prawosławnej

 

Ratusz - obiekt o średniowiecznej metryce (pierwotnie gotycki), który nieprzerwanie od wieków pełni rolę ?Palazzo Municipale?. Obecna,  barokowa forma architektoniczna została ukształtowana w 1701 r., wg projektu holenderskiego architekta Viktora de Porte. Budynek dwukondygnacyjny, czteroskrzydłowy z wieżą zegarową

 

Pałac - ulokowany w miejscu wczesnośredniowiecznego grodu i klasztoru norbertanek. Forma architektoniczna budowli jest wynikiem przebudowy gotyckiego klasztoru na rezydencję ? w 1619 r. na polecenie księżnej Zofii, w 1682 na polecenie elektora brandenburskiego Fryderyka III według projektu holenderskiego architekta Viktora de Porte (wówczas w formach barokowych), ponadto przebudowywany również w latach 1690 i 1753. Późniejsze zmiany ? rozbiórka jednego ze skrzydeł w 1813 i przekształcenie elewacji w latach 60. XIX w. sprawiły iż zachowany do dziś pałac jest stosunkowo skromną budowlą o późnoklasycystycznym kostiumie stylowym. Budynek dwuskrzydłowy, na rzucie litery L, dwukondygnacyjny; obecnie, po pracach adaptacyjnych służy jako siedziba Trzebiatowskiego Ośrodka Kultury

 

Mury obronne - XIV - wieczne, kamienno - ceglane, z sześcioma prostokątnymi czatowniami i cylindryczną basztą obronną (Prochową, zwaną również Kaszaną). Z pierwotnego (o długości ok. 2 km) pierścienia obwarowań zachowała się większość murów, ale o zredukowanej wysokości. od 6, m  do 1 m w, w części oszkarpowane w części z łukowymi blendami, z wykonanymi w XIX wieku przejściami dla pieszych.

 

Baszta Kaszana (Prochowa) wzniesiona w pierwszym etapie budowy murów obronnych, przebudowana w XV w., pełniła funkcję baszty obronnej z prochownią, a nazwę wywodzi się od legendy o zrzuconej misie gorącej kaszy na atakujące wojska Gryficzan. Założona na planie koła, o średnicy zewnętrznej 5,6 m, w zwieńczeniu kamienne wsporniki po dawnym ganku widokowym.

Czatownie również z pierwszego okresu budowy murów. Obecnie zachowane się w zachodniej części miasta - prostokątne, 3-kondygnacyjne, otwarte od strony miasta, z otworami strzelniczymi

 

Zabudowa mieszczańska - jest zróżnicowana pod względem architektonicznym i stylowym. Występują formy od gotyku, przez renesans, barok, klasycyzm, po secesje i obiekty neostylowe. Dominują budynki wzniesione w okresie 2 poł. XIX - pocz. XX w., przy czym w ścianach wielu kamienic kryją się mury z XV i XVI wieku (np. Rynek 5, 6, 12, 27, 31, ul. Juliusza Słowackiego 1 - oficyna, 54, Wojska Polskiego 63 - oficyna) oraz XVIII-wieczne konstrukcje ryglowe (np. przy ul. Wojska Polskiego 60 i 62 - oficyna). Niektóre domy zachowały formę barokową (np. przy Rynku 18, 25, 28, 30, ul. Krótkiej 1-2). W pierzejach rynkowych zachowały się najcenniejsze, gotyckie i renesansowe kamienice, z późniejszymi nawarstwieniami. Cechą charakterystyczną kamienic przyrynkowych są wolutowe szczyty, które wyróżniają wnętrze trzebiatowskiego Rynku na tle innych miast w regionie. Na elewacji kamienicy przy Rynku nr 26 zachowało się atrakcyjne sgraffito z 1635 r., przedstawiające słonia z kornakiem. Z obiektem tym związana jest legenda, wykorzystywana w promocji miasta.

 
HISTORIA I ROZWÓJ

           Badania archeologiczne wykazały w Trzebiatowie istnienie wczesnośredniowiecznego osadnictwa w dwóch miejscach Starego Miasta: w okolicach pałacu oraz na wschód od kościoła Mariackiego. Na wyniesieniu w zakolu kanału Młynówka, w miejscu późniejszego klasztoru norbertanek i pałacu odsłonięto warstwę kulturową o miąższości ok. 0,9 m z licznym materiałem ceramicznym, jednak bez pozostałości trwałej zabudowy.  Osadnictwo to, interpretowane jako osada rzemieślniczo - targowa, datowane na okres od połowy XI do połowy XIII w. zajmowało obszar 120 na 120 m, tj. ok. 1,5 ha. Drugi obszar o poświadczonym osadnictwie wczesnośredniowiecznym rozciąga się na wschód od kościoła Mariackiego, również w zakolu Młynówki. Nawarstwienia wczesnośredniowieczne, datowane na okres od 2. połowy XII w. odkryto tu na terenie ok. 140 na 120 m, czyli także ok. 1,5 ha. Jak się wydaje nieobecność wcześniejszych śladów pomiędzy oboma centrami osadniczymi wynika z braku odpowiednich badań. Wczesnośredniowieczne osadnictwo na terenie Trzebiatowa pojawiło się zapewne  około połowy XI w. na pierwszym z omówionych obszarów. W 2. połowie XII w. zajmowało już powierzchnię ok. 3,5 ha. Osada ulokowana była w dużym zakolu Młynówki, na wysokim, z natury obronnym płaskowyżu.

 

           Z 1170 (1180) r. pochodzi pierwsza wzmianka o grodzie (castrum) Tribetov - Trzebiatów i tamtejszym kościele, zawarta w dokumencie fundacyjnym wystawionym przez księcia dymińskiego Kazimierza dla zakonu premonstratensów (norbertanów) przybyłych do Białoboków z Lund. Ponieważ jednak nie odnaleziono śladów ówczesnych umocnień, sądzić można, iż osada nie miała charakteru obronnego, a określenie ?castrum? wynika z braku precyzji w stosowanej przez średniowiecznych kronikarzy terminologii.

 

           Około 1187 r. Trzebiatów z okolicznymi wioskami otrzymuje, jako wdowie uposażenie, Anastazja (córka księcia polskiego Mieszka III Starego) żona księcia Bogusława I, matka Kazimierza II i Bogusława II; w Trzebiatowie spędziła ponad 40 lat.

 

           W 1208 r. nastąpiła ponowna fundacja męskiego klasztoru premonstratensów w Białobokach. Tym razem zakonnicy sprowadzeni zostali z Mariëngaarde, opactwa we Fryzji. W tym samym roku biskup kamieński zezwolił na pobieranie dziesięciny "de terra Trebetow". Od tego okresu dzieje klasztoru w Białobokach były związane gospodarczo z Trzebiatowem.

 

W 1224 r. księżna Anastazja wydała dokument, przekazujący żeńskiemu klasztorowi norbertanek Trzebiatów (ponownie określony jako gród - "castrum Trebetow") z karczmą i kościołem. Do przejęcia grodu wtedy nie doszło, a zakonnice osiedliły się wówczas nie w Trzebiatowie, lecz w pobliskim Wyszkowie, gdzie przebywały do 1285 r. 

Dokument sprzedaży Trzebiatowa z 1242 r. przez Warcisława III (wnuka Anastazji) norbertanom  kształtuje wyobrażenie o ówczesnym układzie przestrzennym dzięki dwóm nazwom: "uicus Trebtouiensis" i "tawerna". Nie ulega wątpliwości, że musiało tu być obszerne targowisko z kościołem i karczmą, które w XIII w. lokowano tylko w rozwijających się ośrodkach handlowych. Sprzyjające warunki gospodarcze (od l. 30-tych XIII w.) związane z panowaniem Barnima I i Warcisława III, poparcie opatów z Białoboków, rozwój infrastruktury miejskiej (z portem i karczmą) przyczyniły się do nadania praw miejskich.

 

6 maja 1277 r. Barnim I i jego syn Bogusław IV nadają Trzebiatowowi lubeckie prawo miejskie. Brak przekazów o ówczesnym uposażeniu; wiadomo, że nadania ziemskie były znaczne i dzielone pomiędzy miasto i klasztor norbertanów w Białobokach. W 1281 roku potwierdzono lokację na prawie lubeckim, zgodnie z którym mieszkańcy otrzymali wolności celne i uprawnienia handlowe oraz zostali zobowiązani do wznoszenia murowanych domów.

  
W latach 1283 i 1284 r., w czasie walk margrabiów o ziemię złotowsko-trzebiatowską zniszczeniu uległ gród, a na to miejsce przesiedlone zostały (w latach 1285-1287 r.) mniszki z Wyszkowa. Głównym źródłem dochodów dla miasta był transport zboża do portu w Redzeujściu (od 1287 r.) z prawem składu w mieście (od 1303 r.) i dochody z młyna (pierwsza wzmianka z 1289 r.). Podstawowymi zajęciami ludności Trzebiatowa było rolnictwo, hodowla bydła, browarnictwo oraz rybołówstwo, zwłaszcza po zwolnieniu z cła na Redze (1281 r.), wykupie cła w zatoce Redzeujścia (1306 r.) i zwolnieniu z cła w pasie wybrzeża Bałtyku (1309 r.).

 

W 1299 r. książę Bogusław IV zezwolił na budowę murów obronnych oraz usprawnienie systemu spławnego przez Regę i kanały; od tej pory miasto otoczone było częstokołem. Dla ułatwienia i przyspieszenia budowy obwarowań książę oddał miastu połowę dochodów z mennicy i cła oraz inne podatki, łącznie z karami sądowymi. Cały pierścień murów, został wzniesiony do 1337 r. W trakcie budowy murów przekopano kanał (tzw. środkowy), który skracał drogę żegludze w zakolu Regi, na wschód od miasta. Dokument z 1307 r. wymienia trzy koryta rozwidlenia rzeki Regi[1][1],  w celu wzmocnienia obronności miasta i spiętrzenia wody po założeniu młynów.

Przez miasto przechodziła droga lądowa łącząca Kołobrzeg ze Szczecinem, Stargardem i Gryficami, a Rega z portem w Redzeujściu stanowiła ważny, wodny trakt handlowy. Towary trzebiatowskie (jak drewno, zboże, len, piwo) docierały do nadbałtyckich miast - m.in. do Gdańska, Strzałowa, Kopenhagi, Lubeki.

 

Pierwsze dekady XIV w. upłynęły pod znakiem stopniowego wzmacniania pozycji miasta (w tym czasie należało ono już do Hanzy) i trwającej rywalizacji w handlu morskim między Gryficami a klasztorem w Białobokach, powiązanym wspólnymi interesami z Trzebiatowem. Prawo składu spławianych towarów doprowadziło do konfliktów z pobliskimi Gryficami, których mieszkańcy w 1307 r. spalili młyny klasztorne na Redze i oblegali bezskutecznie miasto. Wówczas zdecydowano się przenieść młyny z nad Starej Regi na kanał przy mieście. Ponowne najazdy Gryficzan (podejmowane wspólnie z rodami rycerskimi lub rabusiami) miały miejsce w 1317 r., w 1330 r. (spalono młyn), 1344 r. (spalono młyn i klasztor, a w wyniku pożaru zniszczeniu uległa połowa miasta).

W 1303 r. rozpoczęto budowę kościoła farnego, w miejscu dotychczasowej kaplicy; prace ukończono w 1370 r. W 1307 r. istniał już szpital - przytułek św. Jerzego przy trakcie kołobrzeskim. W 1309 r. Trzebiatów posiadał drugi przytułek p.w. św. Ducha ? w obrębie murów miejskich. Na potrzeby miasta pracowała cegielnia, położona miedzy kanałami, przekazana miastu w 1307 r. przez klasztor norbertanek.

 

Od XIII do XVIII wieku Trzebiatów rozwijał się jako miasto obronne, portowe o intensywnej parcelacji działek, pełniąc w regionie rolę wiodącego, wielofunkcyjnego ośrodka miejskiego, porównywalnego z Koszalinem. Zamożność mieszczan pozostawiła ślady w formie 15 płyt nagrobnych w parafialnym kościele Mariackim (najstarsza pochodzi z 1382 r.). Obszar miasta w granicach średniowiecznych fortyfikacji wynosił 35 ha. Miasto uzyskało regularny układ szachownicowy o kwartałach podzielonych na wąskie, głębokie działki, zabudowane od frontu murowanymi kamienicami, ustawionymi często szczytami do ulicy. Dwa kwartały zostały przeznaczone pod budynki użyteczności publicznej: ratusz i kościół, miejsce trzeciego zajął klasztor, późniejszy pałac. Rynek o wymiarach 96 x 105 m przesunięty został ze środka założenia w kierunku południowo-zachodnim. W latach 1299-1337 miasto otoczono murami obronnymi z kamienia i cegły. Początkowo do miasta prowadziły dwie bramy: Gryficka i Kołobrzeska (później wymieniano jeszcze dwie bramy - Łaziebną i Żeglarską) z przedbramiami, strzegącymi przemieść.

Ok. 1400 r. rozpoczęto budowę ratusza miejskiego. W tym samym czasie wzniesiono w obrębie miasta kaplicę szpitalną św. Ducha oraz dwie kaplice poza murami: św. Gertrudy - przy trakcie do Gryfic i św. Jerzego - do drodze Kołobrzegu. 

W latach 1445-49 kołobrzeżanie zniszczyli port w Redzeujściu, przy jeziorze Resko. W latach 1499 - 1538 wykopano nowe koryto Regi, z nowym portem i osadą rybacką w Mrzeżynie. 

 

W roku 1534 Trzebiatów stał się miejscem obrad doniosłego w historii Pomorza Zachodniego sejmu, podczas którego decyzją książąt Barnima XI i Filipa I oraz zgromadzonych przedstawicieli stanów pomorskich uchwalono przyjęcie w Księstwie Pomorskim reformacji. Jednym z głównych propagatorów nauk Lutra na Pomorzu był Jan Bugenhagen, przebywający w Trzebiatowie od 1504 r. jako wykładowca w Szkole Łacińskiej, założonej przez opata białobłockiego. Skutkiem reformacji była m.in. konfiskata dóbr kościelnych i klasztornych na rzecz domu książęcego i utworzenie domeny.  Także dobra klasztorów w Białobokach i Trzebiatowie zostały przejęte przez panujących. Norbertankom z klasztoru trzebiatowskiego zezwolono na dożywotnie użytkowanie zabudowań klasztornych.

 

W epokę nowożytną miasto wkroczyło z rozbudowaną administracją municypalną, z trzema burmistrzami i 12 rajcami. Istniały murowane obiekty sakralne: fara, dawny klasztor norbertanek z kościołem św. Mikołaja, trzy szpitale z kaplicami (w tym kaplicą Św. Ducha w mieście), na rynku stał ratusz, większość kamienic w rynku była murowana z cegły, a ulice były częściowo wybrukowane. Wzrost obrotów handlu morskiego znaczył się  rozwojem gildii kupieckiej, która w 1589 r. liczyła 11 członków. Trzebiatów odgrywał coraz większą rolę jako ośrodek rolniczy i handlowy: w 1871 r. otrzymał prawo urządzania trzech jarmarków, 1596 r. - zezwolenie na handel zbożem z obcymi gildiami.

 

W 1618 r. księżna Zofia zajęła klasztor ponorbertański w mieście, w 1619 r. przeprowadziła adaptację budowli na swoją rezydencję, w której mieszkała do 1658 r. Z 1618 pochodzi panorama miasta autorstwa Hansa Wolfarta zamieszczona w winiecie mapy E. Lubinusa, przedstawiająca widok Trzebiatowa od strony płd.-wschodniej. Miasto otoczone było pełnym pierścieniem murów z bramami i basztami, zza których widać zwartą zabudowę mieszczańską, bryłę kościoła farnego, ratusza i dworu książęcego.

 

Z chwilą wybuchu wojny 30-letniej (1618-48) nastąpił regres gospodarczy, a Trzebiatów tracąc korzyści, jakie dawał udział w żegludze stawał się niewielkim miasteczkiem o charakterze rolniczym. Według matrykuły z 1628 r. w mieście było 111 całych działek, 307 "połówek", 101 piwnic i 23 pustki. W 1627 r. w kwaterowały w Trzebiatowie wojska cesarskie; od 1630 r. ? oddziały szwedzkie; w 1631 r., 1637 r. i 1643 r. miasto oblegane było przez wojska cesarskie. Było też pustoszone przez zarazy i choroby (1624 r., 1629 r., 1630 r.) oraz pożary: 1631 r. - spłonęła zachodnia część Rynku oraz ulice Mała i Wielka Rzeźnicka. W 1635 r. zniszczeniu uległa zabudowa przy Bramie Gryfickiej. Około 1639 r. odnotowano w Trzebiatowie i okolicy pokazy niezwykłego wtedy zwierzęcia - słonia. Wydarzenie to utrwalono w dziełach sztuki: sgraffitowej dekoracji ściany kamienicy przy Rynku i na stallach w kościele Mariackim. Na mocy traktatu westfalskiego z 1648 r. Trzebiatów przypadł Brandenburgii.

 

W 1679 r. wybuchł w mieście pożar, który zniszczył połowę zabudowy z: ratuszem, zamkiem, kościołem św. Mikołaja i znaczną częścią kamienic. Elektor brandenburski Fryderyk III podjął decyzję o odbudowie miasta
i dworu książęcego. Projekt odbudowy rezydencji opracował w 1682 r. holenderski architekt Viktor de la Port. Ruiny kościoła rozebrano.

W 1694 r. przekształcono dawny klasztor w trójskrzydłowy pałac, który do 1724 r. był siedzibą domeny białobłockiej. W 1701 r. zakończono barokową rozbudowę ratusza (z zachowaniem elementów średniowiecznych); od tego czasu obiekt zachował się w formie znanej obecnie. Od pierwszych dekad XVIII w. miasto prowadziło długoterminową akcję likwidacji pustek i słomianych pokryć dachowych. W 1716 r. było 355 domów mieszkalnych 115 pustek. W latach 1719-26 wybudowano 24 nowe domy, do 1733 r. wszystkie ulice zostały wybrukowane, zaś w 1743 r. nie było już w mieście domów krytych słomą. W 2 poł. XVIII w. miasto zyskało pełną zabudowę działek, z 494 domami w obrębie murów; liczba mieszkańców wzrosła z 2738 (1733 r.) do 3487 (1794 r.).

 

W 1725 r. król Fryderyk I ustanowił Trzebiatów miastem garnizonowym; w zabudowaniach pałacu stacjonował pułk dragonów. W 1750 r., w odnowionym i przebudowanym pałacu z parkiem stacjonował II regiment dragonów "Alt Würtenberg".

Przy pałacu powstał tzw. Świński (Nowy) Rynek o kształcie trójkątnym. W końcu XVIII w. zaczęto plantować fosy i wały przekształcając je w ogrody. Bramy obronne z przedbramiami zostały rozebrane; wyburzono niewielkie odcinki murów obronnych (przy pałacu, szpitalu garnizonowym). Miasto zaczęło rozbudowywać się w kierunku przedmieść.

 

Na przełomie XVIII/XIX w. Trzebiatów liczył ok. 3500 mieszkańców. W mieście było 550 zamieszkałych domów (w tym 40 na przedmieściu). W 1806 r. Trzebiatów został splądrowany przez wojska napoleońskie. W latach 1807-11, w trzebiatowskim pałacu rezydował feldmarszałek Blücher, późniejszy zwycięzca spod Waterloo. W wyniku reformy administracyjnej z 1815 r. Ziemia Trzebiatowska znalazła się w powiecie gryfickim, w rejencji szczecińskiej.


Dziewiętnasty wiek to okres ostatecznej utraty przez miasto możliwości rozwoju w oparciu o port morski oraz ograniczenia - z uwagi na odebranie 10 wiosek - roli miasta jako ośrodka rolniczego.

 

Trzebiatów wyróżniał się wśród miast środkowej części Pomorza Zachodniego wczesnym rozwojem szkolnictwa. Pierwszą szkołę łacińską założono tu już w 1328 r. Rozkwit nauk humanistycznych przypadł na lata 1505-21, gdy rektorem szkoły był reformator religii katolickiej Jan Bugenhagen. W 1815 r. powstała w Trzebiatowie szkoła ludowa. W 1824 r. zburzono (usytuowany po płn.-wschodniej stronie kościoła) budynek starej szkoły. W 1832 r. wzniesiono jej nową siedzibę, którą powiększono ok. 1857 r. i podniesiono do rangi progimnazjum. Tutaj kształciła się młodzież z wielu powiatów Pomorza, a nawet Meklemburgii. W 1899 r. założono szkołę gospodarczą (rolniczą) ? jedną z czterech na Pomorzu. Od 1835 r. ukazywał się "Kurier Trzebiatowski", stanowiący dodatek do "Tygodnika Kołobrzeskiego'.

 

Od poł. XIX do l. 30-tych XX w. miasto intensywnie rozbudowywało się w kierunku obu przedmieść, wzdłuż traktu do Gryfic i Kołobrzegu; w tym czasie powstawały pojedyncze przejścia w murach obronnych. Na Starym Mieście zabudowa znacznie zagęszczała się w obrębie parcel, tworząc ciasne podwórka. W 1844 r. ponownie wybrukowano rynek trzebiatowski. Ok. 1850 r. rozpoczęto renowację kościoła Mariackiego. Od 1855 r. (do 1945) pałac pełnił funkcje administracyjne, służąc Pomorskiemu Ziemskiemu Towarzystwu Kredytowemu ze Szczecina. W 2. poł. XIX i na pocz. XX w. powstało kilka niewielkich fabryk (m.in. opakowań staniolowych, fajansu, mebli, wyrobów ceramicznych i cementowych).

 

Na przestrzeni XIX w. liczba mieszkańców wzrosła dwukrotnie: z poziomu 3672 (1812 r.) do 7050 (1890 r.). W porównywalnym okresie (1822 - 1861 r.) ilość domów zwiększyła się zaledwie o 10, osiągając ogólną liczbę 686. Świadczy to zmniejszaniu normatywów mieszkaniowych, a zarazem o nadbudowie domów parterowych i jednopiętrowych.

 

Istotne znaczenie dla rozwoju gospodarki w 2. połowie XIX w. miała budowa nowoczesnej sieci komunikacyjnej, łączącej Trzebiatów i okolice z innymi regionami. W 1852 r. oddano do użytku szosę z Trzebiatowa do Gryfic i Płotów. W 1882 roku połączono miasto linią kolejową ze Szczecinem i Kołobrzegiem. W 1906 r. wybudowano linię wąskotorową łączącą Trzebiatów z Gryficami. W 1912 r. powstała druga wąskotorówka na linii Niechorze - Trzebiatów - Mrzeżyno, co ożywiło gospodarkę w okolicznych wsiach. W 1910 r. Trzebiatów liczył 8484 mieszkańców. 

 

W 1913 r. dzięki staraniom Johanna Malotki i burmistrza Trzebiatowa barona von Minngerode , powstało towarzystwo regionalne (Związek Krajoznawstwa i Ochrony Regionu w Trzebiatowie nad Regą), które powołało muzeum regionalne z siedzibą w pałacu. Była to jedna z najstarszych regionalnych instytucji muzealnych na Pomorzu.

 

W 1938 r. spalono synagogę trzebiatowską na starym mieście.

 

Znaczącym faktem w rozwoju przed- i powojennego Trzebiatowa było stacjonowanie w samym mieście i w jego okolicy dużych jednostek wojskowych. Miało to zarówno dodatni wpływ na miasto, dając mu bodziec gospodarczy do rozwoju, jak i ujemny - ograniczający funkcje gminy i miasta.

4 marca 1945 r. do Trzebiatowa wkroczyły wojska radzieckie. Rozmiar zniszczeń w porównaniu z innymi miasteczkami Pomorza zachodniego był nieznaczny, zachowały się wszystkie ważniejsze obiekty użyteczności publicznej oraz mury miejskie. Znacznie dotkliwsze straty w zabudowie miejskiej spowodowane zostały zaniedbaniami i rozbiórkami dokonanymi w latach powojennych.

Od maja 1947 do Trzebiatowa przybywają pierwsze transporty z ludnością ukraińską przesiedlaną z terenów południowo - wschodniej Polski w ramach akcji "Wisła".

 

W 1955 r. obszar Starego Miasta w Trzebiatowie wpisano do rejestru zabytków.

 

W 1971 r. opracowano ogólny plan perspektywicznego zagospodarowania przestrzennego miasta Trzebiatów (z wytycznymi konserwatorskimi do ochrony zabytków). W 1996 r. powstał Raport dotyczący przebiegu procesu rewaloryzacji miasta Trzebiatowa, opracowany na zlecenie Ministra Kultury przez zespół pod kierunkiem prof. Stanisława Latoura, w ramach programu "Ratowanie miast historycznych". W 1996 r. Rada Miejska w Trzebiatowie uchwaliła plan rewaloryzacji starego miasta, w formie zmiany miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego miasta. W 2002 r. uchwalono studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy Trzebiatów (z charakterystyką zasobów zabytkowych i ustaleniami do zachowania krajobrazu kulturowego).



[1]     Najprawdopodobniej w tym czasie przekopano kanał od połowy XIV wieku zwany Młynówką

 

 

Osiedle Katedralne

Drukuj PDF
Kamień Pomorski - zespół katedralny został uznany za pomnik historii rozporządzeniem Prezydenta RP z 25 sierpnia 2005 roku (Dz.U. nr 167 z 2005 r., poz. 1401).

Do pobrania: rozporządzenie.pdf

Granica zespołu zabytkowego obejmuje katedrę, towarzyszące budynki oraz teren ograniczony pierwotnie murem obronnym i biegnie od północy wzdłuż ul. Lipowej, dalej od wschodu wzdłuż ulic Obrońców Warszawy i Wąskiej, okrążającej zespół od południa, następnie od zachodu po krawędzi skarpy do ul. Grafitów, odcinkiem tej ulicy, do ul. Klasztornej i ul. Klasztorną do ul. Lipowej.

Położenie

Kamień Pomorski położony jest 100 km na północ od Szczecina, na półwyspie wysuniętym w rozlewisko rzeki Dziwny, tworzącej Zalew Kamieński. Ujście rzeki do morza znajduje się 6 km na północ od miasta. Zabudowania miejskie znajdują się bezpośrednio na zatoczką Karpiną. Osiedle katedralne, niegdyś oddzielone od Starego Miasta murem obronnym, rozciąga się po wschodniej stronie Starówki, na lekkim wzniesieniu opadającym łagodnie wyprofilowanymi skarpami w kierunku zatoki i miasta. Masywna bryła katedry, położona w centrum osiedla, dominuje w panoramie miasta.

Historia miasta

Kamień Pomorski jest jednym z najstarszych miast Pomorza Zachodniego. Jego nazwa (Kamień, Camin) wywodzi się od ogromnego głazu narzutowego, zalegającego w korycie rzeki Dziwny i stanowiącego punkt orientacyjny dla kupców i żeglarzy przybywających z głębi lądu nad morze.

Miasto wykształciło się ze słowiańskiego grodu i podgrodzia, położonych na najwyższym wzniesieniu półwyspu, a funkcjonujących w ciągu X-XI wieku. W 1124 roku biskup Otton z Bambergu, na prośbę księcia polskiego Bolesława Krzywoustego, ochrzcił pogańską ludność grodu, a w pobliskim Wolinie założył podwaliny pod biskupstwo pomorskie, powołane do życia w 1140 roku i podległe bezpośredni Rzymowi.

Po zniszczeniu Wolina przez najazdy duńskie, stolicę biskupstwa przeniesiono w 1176 roku doKamienia, który w ciągu XII wieku wyrósł na prężny ośrodek osadniczy, stając się, na pewien czas, centrum politycznym i stolicą księstwa pomorskiego. Księstwo od końca XII wieku stało się częścią cesarstwa niemieckiego. Osadę biskupią z katedrą ulokowano między grodem, a placem targowym, w sąsiedztwie kościoła św. Idziego, założonego w czasie misji chrystianizacyjnej. Na początku XIII wieku na tym terenie osadzono zakon dominikanów sprowadzony z Krakowa, działający do czasów reformacji i rozwiązany w 1534 roku.

W 1274 roku wczesnośredniowieczna osada w Kamieniu otrzymała prawa miejskie, w ślad za czym powstał nowy plan z podziałem na kwatery i ulice, a całość otoczono murami obronnymi, które oddzieliły teren miejski od osiedla katedralnego.

Dzieje osiedla katedralnego

Przeniesienie stolicy biskupstwa pomorskiego z Wolina do Kamienia stało się możliwe dzięki hojności księcia pomorskiego Kazimierza I, który ofiarował biskupstwu teren pod budowę katedry i towarzyszących budynków, oraz ufundował wzniesienie katedry. Był to najważniejszy obiekt w zespole. Budowę katedry rozpoczęto w ostatniej ćwierci XII wieku, kontynuowano przez cały wiek XIII, a ukończenie prac nastąpiło około połowy XIV wieku. Wtedy osiedle otoczono ceglanym murem z bramami i furtami. Wokół katedry od schyłku XII wieku powstawały domy kanoników ? kanonie, budowane na oddzielnych parcelach z ogrodami. Większość kanonii wznoszono tradycyjnie z drewna, w konstrukcji szkieletowej. Z cegły, w XV stuleciu, wybudowano jedynie dwór biskupów i dom dziekana.. Przebudowano wówczas również południową nawę katedry.

W 1. połowie XVI wieku, na Pomorzu, na skutek reformacji, nastąpiła zmiana religii katolickiej na luterańską Biskupstwa nie rozwiązano, lecz podporządkowano władzy świeckiej. W okresie .od 1544 do 1648 roku w zespole osady katedralnej mieściła się siedziba biskupów luterańskich, a w latach 1648-1812 siedziba luterańskiej kapituły. Od 1812 do 1945 roku katedra pełniła funkcję kościoła parafialnego gminy unijno-ewangelickiej. Status katedry katolickiej odzyskała w 1972 roku.

W okresie nowożytnym (od XVI do XX wieku) zarówno w katedrze, jak i w zespole zabudowań przykatedralnych przeprowadzono szereg prac remontowych i dokonano wymiany wyposażenia średniowiecznego na barokowe. W XVIII i XIX wieku wybudowano od podstaw większość budynków na osiedlu katedralnym, wznosząc je na miejscu dawnych kanonii.

Rozplanowanie osiedla

Osiedle katedralne zajmuje obszar o powierzchni 2,80 ha. Pierwotnie ogrodzone było w całości murem ceglanym. Obecnie mur zachowany jest we fragmentach po stronie północno-wschodniej i południowo-zachodniej. W centralnej części osiedla, rozdzielonego przebiegiem ulicy Klasztornej i Placem Katedralnym, położona jest romańsko-gotycka katedra. Po stronie zachodniej i południowej katedry znajdują się: dom zakrystiana (obecnie dom mieszkalny), plebania, pałac biskupi z bardzo ozdobny szczytem(obecnie biblioteka) oraz szkoła podstawowa.

Starej plebani towarzyszy zespół trzech budynków gospodarczych usytuowanych wokół niewielkiego dziedzińca. Po wschodniej stronie katedry znajduje się dom dziekana (obecnie nieużytkowany), a dalej - po stronie północnej i zachodniej - stoją: kanonia (obecnie dom mieszkalny), dom gminy protestanckiej (obecnie dom emerytowanych proboszczów), kanonia (obecnie dom sióstr zakonnych) oraz dom instytutu dla panien (obecnie dom mieszkalny). Ogółem jest tu dziewięć budynków, nie licząc gospodarczych, z których sześć stanowi własność kościoła, a pozostałe - własność komunalną. Budynki pochodzące z różnych epok, obrazują przemiany, jakie zachodziły w dziejach biskupstwa od średniowiecza po XX wiek.

Katedra

Budowana od 1176 roku do połowy XV wieku jest najstarszą i najcenniejszą budowlą pobrzeża Bałtyku. Wzniesiono ją z cegły i kamieni granitowych, w formie trzynawowej bazyliki z transeptem, prezbiterium zakończonym apsydą, kaplicą biskupią i kapitularzem po obu stronach prezbiterium, wirydarzem przyległym do nawy północnej oraz z wieżą przyległą od zachodu do nawy głównej.

Najstarsza, wschodnia część katedry prezentuje wysokiej klasy projekt budowli romańskiej i wczesnogotyckiej założonej na klasycznym planie krzyża łacińskiego . Budowlę charakteryzuje finezja ?ramowych? podziałów elewacji i precyzja wykonania detali architektonicznych zdobiących elewacje portale, okna i sklepienia.. Mistrzowsko wykonane detale z glazurowanej terakoty oraz oryginalne formy służek i kapiteli przy łuku tęczowym, wskazują na wykonawców wywodzących się ze znanych środowisk artystycznych, sprowadzonych do Kamienia z terenów północnej i zachodniej Europy.

Zachodnią część katedry, korpus nawowy i wirydarz zrealizowano po 1308 roku, w oparciu o projekt z końca XII wieku w stylu rozwiniętego gotyku. W nawach o układzie trzyprzęsłowym zastosowano tradycyjny system wiązany i alternację podpór w postaci ośmiobocznych i kwadratowych filarów, podpierających sklepienia krzyżowo-żebrowe. Sklepienia w nawach bocznych, w tym sklepienie gwiaździste w nawie południowej oparto na wspornikach ozdobionych wspornikami kobiecych i męskich twarzy, motywami głów zwierzęcych oraz motywami roślinnymi. Sklepienie w nawie południowej założono na początku XV wieku, kiedy przebudowano również elewację nawy, wieńcząc ją trójkątnymi szczytami, wypełnionymi rozetami i wimpergami z glazurowanych cegieł. Autorem tego typu dekoracji, wyróżniającej się bogactwem form i kolorów był szczeciński architekt Henryk Brunsberg, znakomity twórca architektury późnogotyckiej na Pomorzu. Inaczej opracowano skrzydła wirydarza, przyległego do nawy północnej i otoczonego z trzech stron krużgankami, otwartymi na dziedziniec szerokimi ostrołukowymi przezroczami wypełnionymi maswerkiem. Jest to przykład wirydarza przykatedralnego, najdalej wysuniętego na wschód Europy Wirydarze w formie kameralnych dziedzińców otoczonych krużgankami, budowano z reguły przy kościołach klasztornych. Wznoszono je również przy katedrach, głównie na terenie Niemiec, np. w Magdeburgu, Merseburgu czy w Lubece. Na terenie Polski przykatedralny wirydarz występuje tylko w Kamieniu, urzekając pięknem ażurowych arkad otwartych w stronę krużganków, grą promieni słońca na maswerkach, bujną zielenią wypełniającą dziedziniec, oraz barwą i kształtem kilkusetletniej kamiennej chrzcielnicy ustawionej pośrodku dziedzińca. W mrocznych wnętrzach krużganków wiszą kamienne płyty nagrobne zmarłych duchownych i osób świeckich, przedstawicieli okolicznej szlachty, pochowanych przed wiekami w obrębie katedry. W czasach biskupstwa wirydarz dawał duchownym chwile wytchnienia, dziś rodzi się tu nowa tradycja rodzinnych spotkań i składania życzeń z okazji uroczystości chrztów i ślubów.

Nad wschodnim krużgankiem wznosi się nadbudowane w XIV wieku piętro z czterema salami dawnego skryptorium, w którym kanonicy przepisywali pisma i stare księgi. Prowadzą tam wąskie i strome schody umieszczone w grubości zachodniego muru północnego ramienia transeptu. Długie i wąskie sale, przykryte sklepieniami krzyżowo żebrowymi, połączone są ze sobą odcinkowymi wejściami. Spod tynków na ścianach pierwszej sali wyłaniają się fragmenty barwnych średniowiecznych polichromii z czytelnymi zarysami przedstawień: ?Pokłonu Trzech Króli?, ?Zwiastowania? , ?Bożego Narodzenia? i ?Ukrzyżowania?. W 1938 roku w pomieszczeniach tych założono Muzeum Katedralne, zwane też skarbcem, przechowujące najcenniejsze zbiory katedry. Zbiory te w czasie ewakuacji w 1942 roku zaginęły, a ich poszukiwaniem trudnią się do dziś miłośnicy tropienia zaginionych skarbów.. Dzisiejsze muzeum powstało w 1968 roku z inicjatywy ks. infułata Romana Kostynowicza, długoletniego diecezjalnego konserwatora zabytków na Pomorzu. Na ścianach, w gablotach i na postumentach prezentowane są dzieła sztuki: obrazy, rzeźby, wyroby rzemiosła artystycznego minionych epok, pochodzące z ocalonych zbiorów katedralnych i z rozebranych kościołów z terenu całego Pomorza.

Ostatnim członem katedry jest prostokątna wieża, wzniesiona w XIV wieku, lecz gruntownie przebudowana w XIX i XX wieku, w stylu neogotyckim. Ze średniowiecza przetrwały relikty ścian z krętymi schodami w grubości muru, portal i front przyziemia ukształtowany jest w duchu form XIX-wiecznych, a górne partie wykazują cechy typowe dla architektury lat 30-tych XX wieku.
Z wieży roztacza się wspaniała panorama miasta i Zalewu Kamieńskiego.

Wyposażenie katedry

We wnętrzu katedry znajdują się dzieła sztuki, fundowane od czasów średniowiecza po XX wiek. Wysokiej klasy romańską i gotycką rzeźbę architektoniczną reprezentują dekoracje portalu i wsporników w kaplicy biskupiej, portalu w południowym ramieniu transeptu, łącznie z sześcioma rzeźbami z dawnego tympanonu portalu i wsporniki żeber w nawach bocznych. Ceramiczne rzeźby z kaplicy biskupiej w formie masek, figur lwów i małp, oplecionych wicią roślinną symbolizują walkę dobra ze złem, natomiast roślinne dekoracje portalu południowego ze sztucznego kamienia, wpisują się w program ?przedsionka raju?, pełnionego przez kruchtę południową. Rzeźby wiszące obecnie na ścianach kruchty przedstawiają: Baranka, św. Jana Chrzciciela, św. Pawła i św. Piotra. Pierwotnie tworzyły kompozycję ?adoracji Baranka?. Cenne są również pozostałości polichromii figuralnych i roślinnych z XIII i XIV wieku, widoczne na sklepieniach apsydy, transeptu, kaplicy biskupiej oraz na ścianach dawnego skryptorium. W absydzie zwraca uwagę scena ?Ukrzyżowania?, na sklepieniu nawy głównej ?Chrystus Tronujący?, na ścianie zachodniej za prospektem organowym wyobrażenie św. Krzysztofa. Ornamenty roślinne pokrywające sklepienie prezbiterium przywołują obraz ?ogrodu Edenu?.

Ze średniowiecza pochodzą: późnogotycki ołtarz główny, cenny poliptyk przedstawiający Wniebowzięcie Matki Boskiej oraz sceny męczeństwa św. Jana Chrzciciela i św. Faustyny, dwa drewniane krucyfiksy, rzeźba z przedstawieniem Jana Ewangelisty, dwie kamienne chrzcielnice oraz dwanaście kamiennych płyt nagrobnych biskupów i innych dostojników kościelnych. Najcenniejsze dzieło średniowiecznej rzeźby z katedry kamieńskiej, mistyczny krucyfiks z przełomu XIII i XIV wieku, eksponowany jest w Muzeum Narodowym w Szczecinie.

Czas nowożytnych zmian wyposażenia, a jednocześnie okres luterański w dziejach katedry, reprezentują dzieła barokowe (1669-1685) fundacji ostatniego nominalnego biskupa katedry, księcia Ernesta Croya. Należą do nich: ołtarz ?Ecce Homo?, krata lektorium z obrazami namalowanymi przez szczecińskiego malarza Heinricha Redtela, krata przy chrzcielnicy z personifikacją cnót chrześcijańskich, grupa ?Ukrzyżowania?, ambona, oraz najcenniejszy element barokowego wystroju - organy, z bogato zdobionym prospektem i podobizną księcia Croya.

W katedrze eksponowane są również dwa ołtarze oraz kilkanaście rzeźb i obrazów, przeniesionych do Kamienia po 1945 roku z innych pomorskich kościołów. Z tych samych źródeł pochodzi większość zbiorów Muzeum Katedralnego.

Osiedle katedralne

Najstarszy, spośród dziewięciu zachowanych budowli historycznych, jest pałac biskupi. Wzniesiony został na miejscu starszego w 2. połowie XV wieku. W 1568 roku, przebudowano wnętrze i elewacje, łącznie ze szczytam,i które pokryto maswerkami, nawiązującymi do renesansowych dekoracji Zamku Książąt Pomorskich w Szczecinie. Pałac jest jednym z dwóch przykładów średniowiecznych siedzib duchowieństwa na Pomorzu (drugim budynkiem jest wikarówka przy kościele św. Jakuba w Szczecinie).

Trzy dalsze budowle: plebania, kanonia i dom dziekana pochodzą z XVIII wieku, przy czym w domu dziekana przetrwały relikty gotyckie. Reprezentują formy typowe dla budownictwa dworskiego na Pomorzu, czytelne zarówno w kształcie przysadzistych brył, przykrytych dachami naczółkowymi i kopertowymi, jaki i typowej dla regionu konstrukcji szkieletowej zastosowanej w plebani i towarzyszących jej budynkach gospodarczych, tworzących malownicze wnętrze. Pozostałe budowle legitymują się metrykami z XVII i XIX wieku. Instytut dla panien zbudowano w latach 1691-1694, dom zakrystiana i dom mieszkalny w XIX wieku. Wszystkie zostały mocno przebudowane, nie stanowią wybitnych dzieł architektury, ale są zespołem tworzącym historyczne tło dla katedry. Dodatkowym elementem historycznego otoczenia katedry jest barokowa brama przy narożniku budynku dawnego instytutu, będąca reliktem ogrodzenia z końca XVII wieku.

Dwa ostatnie budynki zespołu - szkoła podstawowa i dom proboszczów - zbudowane w latach 1907-1909 i w 1934 roku, charakteryzują się formami typowymi dla czasów ich budowy: pluralizmem stylów w przypadku szkoły i modernizmem w przypadku domu proboszczów.

Katedra kamieńska wraz z towarzyszącą jej zabudową jest jednym z najcenniejszych zespołów zabudowy historycznej na terenie Pomorza, Polski i Regionu Nadbałtyckiego. Decyduje o tym wysokiej rangi architektura katedry i zawarte w niej dzieła sztuki tworzone przez pokolenia ludzi różnych kultur na przestrzeni wieków. Decydują o tym również związane z miejscem wydarzenia historyczne, przede wszystkim ustanowienie siedziby biskupstwa obejmującego swym zasięgiem niemal połowę pobrzeża Bałtyku.

Kamieńskie organy

Katedralne organy, rozsławione przez wirtuozów muzyki klasycznej, należą do najbardziej znanych barokowych dzieł sztuki. Mają 47 głosów i 330 piszczałek. Instrument, z prospektem bogato zdobionym rzeźbami, polichromiami i złoceniami, ufundował ostatni książę pomorski Ernest Bogusław de Croy w 1669 roku. Twórcami organów byli: organomistrzowie Friedrich Breyer, Michael Bergiel oraz rzeźbiarze Martin Edelber i Johann Grundman Pełna symbolicznej wymowydekoracja sławi Boga i fundatora, którego wizerunek, herb i inicjały umieścili artyści pod prospektem.

Muzyczne walory instrumentu doceniają słuchacze corocznych koncertów muzyki organowej, organizowanych od 1964 roku przez miłośników Ziemi Kamieńskiej i Szczecińskie Towarzystwo Muzyczne im. Henryka Wieniawskiego. Od kilku już lat impreza ma charakter międzynarodowy. Festiwal trwa przez trzy miesiące letnie. W jego programie znajdują się koncerty organowe, występy chórów i solistów, prezentujących dzieła dawnych mistrzów i kompozycje współczesne.


 

Pomnik historii

Drukuj PDF
 

Pomnik historii to jedna z czterech form ochrony zabytków wymienionych w ustawie o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami z 2003 r. Terminem tym określa się zabytek nieruchomy o szczególnym znaczeniu dla kultury naszego kraju. Rangę pomnika historii podkreśla fakt, że jest on ustanawiany przez Prezydenta Rzeczpospolitej Polskiej specjalnym rozporządzeniem na wniosek Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego. W treści prezydenckiego rozporządzenia wyszczególnia się cechy danego zabytku świadczące o jego najwyższej wartości, określa się precyzyjnie jego granice i zamieszcza schematyczną mapkę obiektu.

Pomniki historii ustanawiane są od 1994 r. Do dziś to najwyższe wyróżnienie nadano 37 zabytkom. Z każdym rokiem, lista najcenniejszych obiektów sukcesywnie powiększa się. Znajdują się na niej obiekty o szczególnych wartościach materialnych i niematerialnych oraz znaczeniu dla dziedzictwa kulturowego naszego kraju. Do elitarnego grona pomników historii mogą dołączać obiekty architektoniczne, krajobrazy kulturowe, układy urbanistyczne lub ruralistyczne, zabytki techniki, obiekty budownictwa obronnego, parki i ogrody, cmentarze, miejsca pamięci najważniejszych wydarzeń lub postaci historycznych oraz stanowiska archeologiczne.

 

 

Osiedle Katedralne w Kamieniu Pomorskim

            (http://zabytek.pl/idm,705,kamien-pomorski-zespol-katedralny.html )

            wniosek Stargard Szczeciński (tekst w pliku REGION_POMNIK_Stargard) tego jeszcze nie ma

            wniosek Trzebiatów (tekst w pliku REGION_POMNIK_Trzebiatów)

            wniosek Kołbacz (tekst w pliku REGION_POMNIK_Kołbacz)

 

Program EDD 2010

Drukuj PDF

Program EDD 2010 tu:

Kalendarium EDD 2010

logotypy_EDD_2010

 

 

Temat EDD 2010

Drukuj PDF

EDD_logoPL

Europejskie Dni Dziedzictwa  w Polsce w 2010 odbędą się po raz osiemnasty.  Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków ogólnopolski koordynator EDD czwarty raz zaproponował  wspólny w całej Polsce temat obchodów: "Od pomysłu do przemysłu".  

Ogólnopolskie otwarcie EDD decyzją Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego odbędzie się w Żyrardowie, 11 września. Termin obchodów EDD w całej Polsce 11-12 i 18-19 września.  

Ogólnopolski temat Europejskich Dni Dziedzictwa w Polsce na 2010 rok, zaakceptowany już przez Ministra,  brzmi : "Od pomysłu do przemysłu".  

Pragniemy zainteresować społeczeństwo obiektami przemysłowymi, fabrykami, warsztatami rzemieślniczymi, obiektami związanymi z rękodziełem oraz wszelkimi innymi zabytkami techniki, które często są niedoceniane i niszczone. Mamy nadzieję, że temat będzie inspirujący dla organizatorów wydarzeń kulturalnych EDD we wszystkich regionach Polski, a dla uczestników imprez, w tym dla dzieci i młodzieży, biorących udział w ogólnopolskim konkursie plastycznym, będzie zachętą do poznawania zabytków techniki oraz tradycji związanej z wytwarzaniem i produkcją w każdej miejscowości.

 Naszym celem jest ukazanie wartości zabytków techniki i ich znaczenia dla narodowego dziedzictwa kulturowego, szerzenie o nich wiedzy, zaprezentowanie, jak wygląda produkcja przemysłowa dziś i jak wyglądała kiedyś. Pragniemy zwrócić uwagę na architekturę przemysłową, pokazać polską myśl techniczną, dzieła polskich wynalazców i projektantów, przykłady naszego oryginalnego wzornictwa, a także przypomnieć ginące zawody oraz związane z działalnością produkcyjną, obecnie często już zapomniane tradycje, święta i obrzędy. 

Tak sformułowany temat pokaże osiągnięcia Polski w zakresie rozwoju przemysłu i wynalazczości.

Chcemy przy okazji zwrócić uwagę na odbudowę i unowocześnianie Polski w okresie dwudziestolecia międzywojennego, a także po II wojnie światowej.

Europejskie Dni Dziedzictwa w Polsce, odbywające się w 2010 roku pod hasłem "Od pomysłu do przemysłu" staną się inspiracją do poznawania i ochrony zabytków techniki, a wiedza z tego zakresu będzie z pewnością powodem do dumy i refleksji nad dokonaniami polskiej myśli technicznej.

 

 Zachodniopomorskie zabytki techniki[1]

Na terenie woj. zachodniopomorskiego jest około 90 wpisów do rejestru zabytków dotyczących  obiektów lub zespołów zabudowy związanych z zabytkami techniki oraz około 30 wpisów dotyczących zabytków ruchomych urządzeń, wyposażenia, linii technologicznych i produkcyjnych związanych z przemysłem

Autostradę z Berlina do Królewca przez Szczecin, Bytów i Elbląg zaczęto budować w 1933 roku na odcinkach Berlin- Szczecin i Elbląg - Królewiec. W 1937 roku oddano do eksploatacji w pełni ukończony dwupasmowy odcinek przez Kołbaskowo - Kijewo do Puszczy Goleniowskiej, długości 27 km. Późniejsze prace to odcinek z jedna jezdnią betonową i przygotowanym terenem pod pasmo równoległe, z wszystkimi obiektami mostowymi dwuprzęsłowymi  (16 km do Starej Dąbrowy) i 15 km (do Lisowa), gdzie wykonano wszystkie budowle inżynierskie i prace ziemne. Na kolejnym 25 km odcinku do Dłuska zakończono trasowanie linii autostrady i formowanie korony drogi. W 1956 roku wykonano na niej nawierzchnię bitumiczną. Łącznie na trasie autostrady wykonano 53 obiekty mostowe w konstrukcji żelbetowej i o cechach architektury modernistycznej. Proste formy architektoniczne wzbogacają przyczółki i filary licowane kamieniem lub cegłą.

Browary. Najstarszy na Pomorzu zachowany budynek browaru znajduje się w Bierzwniku, w zespole zabudowań dawnego klasztoru z ok. 1350 roku. Do ciekawszych należą: browar w Połczynie Zdroju - jeden z najstarszych i największych browarów przemysłowych, zrealizowany w latach 1824-1825; składa się z masywnych budynków 5-7 kondygnacyjnych: słodowni, leżakowni, fermentacji, warzelni; góruje nad nimi wieża ciśnień. Charakterystyczna dla XIX wieku architektura z czerwonej licowej cegły o rytmicznie rozstawionych osiach okiennych z nadprożami z pełnego łuku nie uległa zasadniczym zmianom w trakcie rozbudów w XIX wieku. Ciekawym jest browar szczeciński przy ul. Chmielewskiego założony w 1845 roku, rozbudowywany do lat 30. XX wieku, wtedy w formach modernistycznych. We wnętrzach zachował się interesujący wystrój i elementy wyposażenia, w tym malowidła ścienne o tematyce związanej z produkcja i spożywaniem piwa. 

Cegielnie znikające z krajobrazu terenów podmiejskich, niegdyś bardzo charakterystyczne zabudowy dawnych cegielni były świadkami intensywnej industrializacji oraz boomów budowlanych drugiej połowy XIX wieku. Wysokie kominy pieców cegielnianych, linie kolejek wąskotorowych oraz wyrobiska gliny i powstające w miejsce ich stawy to rzadko już spotykane relikty tych produkcji. Do najciekawszych zespołów związanych z produkcją cegieł ceramicznych należą:

  1. Szczecińska cegielnia przy ul. Nad Odrą, posiadająca jeden z największych bo 24 komorowy eliptyczny piec Hoffmanna, założona prawdopodobnie w połowie XIX wieku, później rozbudowywana, z olbrzymimi suszarniami i kominem o wysokości 45 metrów; w zespole znajdują się również: maszynownia, remiza, i willa właściciela ( z lat 20. XX wieku)
  2. Cegielnia w Barlinku do wyrobu cegły białej wapienno-piaskowej z pocz. XX wieku
  3. Cegielnia w Szczecinie - Śmierdnicy z lat 20. XX wieku z zachowanym 18 komorowym piecem Hoffmanna i dawnymi wyrobiskami gliny
  4. adaptowana na cele sakralne cegielnia w Złocieńcu, również z piecem Hoffmanna

Elektrownie wodne zaczęto budować w 1881 roku (Anglia), działały one na zasadzie wykorzystywania energii potencjalnej masy wody spadającej i zamieniającej się na energie kinetyczna przekazywaną w  niższym poziomie na turbinę. Do najciekawszych elektrowni wodnych należą:

  1. w Borowie (gm. Kalisz Pomorski) - zbudowana w latach 1916-1918, na kanale łączącym jeziora Mielno i Prostynia; Funkcjonują tu dwa hydrozespoły z turbinami Francissa na wale poziomym; zachowana jest architektura i zasadnicze wyposażenie z czasów budowy. Budynek siłowni o ceglanych elewacjach należy do najlepszych dzieł budownictwa energetycznego, o rozwiązaniach estetycznych z pogranicza historyzmu i modernizmu
  2. w Trzebiatowie - zbudowana w latach 1926-1927 na kanale Młynówki; również z turbiną Francissa i budynkiem elektrowni o cechach architektury modernistycznej i funkcjonalizmu oraz
  3. elektrownie w Niedalinie (gm. Świeszewo), Lisowie (gm. Płoty), Prusinowie (gm. Łobez), Rościnie (gm. Białogard), Rosnowie (gm. Manowo), Smolecinie (gm. Gryfice)

Ciekawymi obiektami są elektrownie w Szczecinie przy ul. Św. Ducha, Storrady oraz stacje stacje transformatorowe przy ul. Emilii Plater i al. Wojska Polskiego.

Elewatory wielokondygnacyjne obiekty, najczęściej wykonane w konstrukcji żelbetowej stanowią dominanty w krajobrazie przemysłowych ośrodków Pomorza. Stawiano je przy młynach, na terenach portowych i kolejowych. Do najciekawszych znajdują się:

  1. w Wolinie (przy ul. Krzywej nad Dźwiną, wybudowany w latach 20.-30. XX wieku, składa się z 5 czworobocznych 5-cio kondygnacyjnych wież o wysokości 30 metrów, przystosowany do przyjmowania zboża z lądu i z wody; zachowały się elementy wyposażenia oryginalnego
  2. w Chojnie, przy ul. Kolejowej z lat 20.-30.XX wieku
  3. w Kamieniu Pomorskim , przy ul. Wilków Morskich z lat 30. XX wieku
  4. w Kołobrzegu, przy ul. Portowej - elewator portowy z lat 20. XX wieku
  5. w Szczecinie, elewator EWA, zbudowany w latach 1926-1936, wtedy największy w Europie, o pojemności 45 tys. ton i kubaturze 73 tys m3 i 170 komorami oraz elewator Warta przy Nabrzeżu Poznańskim, lat 30. XX wieku, z zachowanymi elementami wyposażenia oryginalnego

Fortyfikacje na terenie województwa zachodniopomorskiego wznoszone były z ochrona wybrzeża Bałtyku (fortyfikacje Kołobrzegu i Świnoujścia) oraz z ochroną wschodnich granic państwa niemieckiego (umocnienia zwane Wałem Pomorskim)

  1. Kołobrzeg - twierdza kołobrzeska wznoszona od około 1630 roku do 3 ćwierci wieku XIX (zachowały się: Reduta Schilla na wyspie Solnej, bastion dawnego fortu Ujście ( z latarnia morska z 1909 roku), przyczółek w pobliżu Rowu Drzewnego , relikty dwóch fortów - Szaniec Kamienny i Wilczy Szaniec
  2. Świnoujście - twierdza budowana w latach 1848-1863 w celu obrony wejścia do portu świnoujskiego, składała się z czterech fortów, zlokalizowanych po dwa na każdym brzegu (Fort zachodni, Anioła, Wschodni i Gerharda. Twierdza należy do najlepiej zachowanych systemów obronnych z XIX wieku
  1. Świnoujście posiada te szereg innych późniejszych doskonale zachowanych elementów systemów obronnych; najwięcej powstało ich w okresie międzywojennym, ale i w latach 60. wieku XX, pośród nich przeciwatomowy schron poradziecki w rejonie ul. Nowokarsiborskiej
  2. Wał Pomorski - to linia fortyfikacji liniowych wybudowana w latach 1932-1938, zwana Pomorską pozycją umocnioną, a od 1945 roku właśnie Wałem Pomorskim. Jej całkowita długość wynosi ok 270 km. , z czego w granicach zachodniopomorskiego jest 199 km. ; na tym terenie zbudowano ponad 700 żelbetowych budowli kubaturowych, umocnień ziemnych, budowli hydrotechnicznych.

 

Huta w Szczecinie - Stołczynie, powstawała w latach 1896-1900, jako filia spółki hutniczej z Lubeki, pracowała na szwedzkiej i hiszpańskiej rudzie oraz węglu ze Śląska, Westfalii i Anglii. Wytapiano tu surówkę - dziennie ok. 300 ton, wytwarzano amoniak, smołę, cement, ekstrakt miedzi - jedyny tego typu zakład na Pomorzu. Pracowała przez wiele lat powojennych. Wielki piec został wygaszony w 2005 roku

 

Latarnie morskie na zachodniopomorskim odcinku wybrzeża Bałtyku zlokalizowanych jest sześć latarni morskich:

  1. w Jarosławcu, z 1838 roku, w miejscu niższej latarni z 1830 roku, murowana z cegły o wysokości 33,3 metra
  2. w Darłówku (gm. Darłowo) W 1885 roku, na falochronie portu wzniesiono stacje pilotów, a przy niej w roku 1927 wzniesiono 23 metrową latarnię
  3. w Gaskach (gm. Ustronie Morskie) - wzniesiona w latach 1876-1877, uruchomiona 1 stycznia 1878) o wysokości 41,8 metra
  4. w Kołobrzegu z 1909 roku, zniszczona w czasie działań wojennych po wojnie odbudowana
  5. w Niechorzu (gm. Rewal) - uruchomiona w 1866 roku, o wysokości 45 metrów
  6. w Świnoujściu - Warszowie, uruchomiona w 1857 roku, o wysokości 64,8 metrów

 

Młyny były niemal integralnymi elementami krajobrazu wiejskiego; starsze budowle w konstrukcji ryglowej, młodsze murowane z kołami młyńskimi zastąpionymi przez turbiny. Do najciekawszych należą:

  1. w Suchanówku (gm. Suchań)nad rzeką Rzeczycą, z 1827 roku, wodny z dwoma kołami; zachowany budynek bez wyposażenia
  2. w Stargardzie Szczecińskim - olbrzymi młyn mechaniczny postawiony w roku 1934, w miejscu wcześniejszego młyna wodnego; imponująca skala i wystrojem architektura, we wnętrzu zachowane elementy oryginalnego wyposażenia; wraz  z elewatorem w Kluczewie należy do najciekawszych przykładów architektury młynarskiej okresu międzywojennego
  3. w Barlinku, założony w 1858 roku młyn zbożowy, papiernia i tartak
  4. w Bukowie (gm. Człopa) - młyn wodny, architektura ryglowa, zachowane wyposażenie oraz w Darłowie, Koszalinie, Polanowie, Suchaniu i Trzebiatowie.

 

Mosty najstarsze i najciekawsze pod względem konstrukcyjnym i architektonicznym to mosty znajdują się:

  1. w Trzebiatowie, na rzece Redze, zbudowany w 1905 roku, o konstrukcji żelbetowej i długości 53,9 metra, z trzema przęsłami łukowymi; most ma bogata dekorację
  2. w Baranówku (gm. Dębno) z 1844 roku nad rzeka Myślą,
  3. w Borzęcinie (gm. Gryfice) - most kolejowy z 1882 roku nad rzeka Regą (połączenie stalowego, kratownicowego mostu nad rzeka z dwoma wiaduktami ceglanymi nad dwiema drogami po obu stronach rzeki 
  4.  
  5. w Dębnie z 1882 roku, kolejowy
  6. w Gryficach nad rzeką Regą
  7. w Kępie (gm. Bobolice), z 1905 roku most nad rzeka Bielicą, na linii kolejki wąskotorowej
  8. w Nowielicach (gm Trzebiatów) most kolejki wąskotorowej
  9. w Siekierkach (gm. Cedynia) - most kolejowy z 1892 roku, 9-przęsłowy, kratownicowy
  10. w Szczecinie - Podjuchach z lat 20.30. XX wieku, kolejowy nad Regalicą z ruchomym przęsłem klapowym z przeciwwagą

 

Pompy uliczne - studnie z pompami, w Szczecinie w 1895 roku było ich ponad 50; żeliwne obudowy pomp o korpusach około 3 metrów montowane były z gotowych odlewów żeliwnych; zachowało się około 30 sztuk; wszystkie są czynne; mają w różnym stopniu zachowany detal architektoniczny; po badaniach konserwatorskich odzyskały kilka lat temu właściwą kolorystykę.

 

Port wolnocłowy w Szczecinie na terenie wyspy Łasztownia powstał na terenie ponad 60 ha., gdzie zaprojektowano dwa baseny portowe (1200 metrów długości, 100 metrów szerokości i ok. 7 metrów głębokości poniżej średniego poziomu Odry); Monumentalne budynki portowe zrealizowano w duchu XIX wiecznego historyzmu z nowoczesnymi rozwiązaniami konstrukcyjnymi, z uwagi na warunki gruntowe wszystkie budowle fundamentowano na palach, sięgających ok. 11 metrów w głąb. Jedyny zachowany kompleks wieloobiektowy dawnego portu wolnocłowego.

W Kołobrzegu powstał port w wieku XIII, około 1660 roku zbudowano nabrzeża i falochrony; port był stale użytkowany i rozbudowywany XIX wieku i w latach 20. wieku XX.

 

Rzeźnia w Szczecinie, na wyspie Łasztownia zajmowała ok. 2 ha, a jej budowę rozpoczęto w 1889 roku, budowę kontynuowano do lat 20. XX wieku; w obiektach ceglanych z bogatym detalem ceramicznym mieściły się hale uboju, sprzedaży, lodownie i inne pomieszczenia. Doskonale eksponowany w panoramie miasta zespół o wysokich walorach kompozycyjnych.

 

Wiatraki - młyny wietrzne występujące na Pomorzu to koźlaki, holendry i paltraki. Zachowało się niewiele z tych obiektów stanowiących niegdyś istotne elementy krajobrazowe, tak na wsiach, jak i w bliskich sąsiedztwach miast.

  1. Ledzin (gm, Karnice) - wiatrak holenderski, datowany na XIX w, o korpusie murowanym wysokości ok. 9 metrów, posiada zachowaną niemal w całości formę architektoniczną
  2. Mierzyn (gm. Dobra) - wiatrak typu koźlak, zbudowany na przełomie l. 20. i 30. XX wieku, w całości drewniany, bryła wysokości ok. 14 metrów, zachowane elementy wyposażenia; ostatni tego typu na Pomorzu Zachodnim, poza nimi w: Mysliborzu, Nowym Warpnie, Poradzu i w Wolinie.


[1]             na podstawie: Ewa Kulesz-Szerniewicz; Szkic do przewodnika po zabytkach techniki województwa zachodniopomorskiego [w:]Atrakcyjność turystyczna mostów zwodzonych . Materiały Seminaryjne Międzynarodowego Seminarium TICCIH DZIEDZICTWO TECHNIKI DLA PRZYSZŁOŚCI, Szczecin 18-20 października 2004 roku, s. 150-175

 

 

Idea EDD

Drukuj PDF

edd logo

Europejskie Dni Dziedzictwa 2010

OD POMYSŁU DO PRZEMYSŁU

www.edd2010.pl 

 

            We wrześniu wiele obiektów i miejsc historycznych w całej Europie zostanie udostępnionych szerokiej publiczności w ramach obchodów Europejskich Dni Dziedzictwa /EHD - European Heritage Days/. Jest to coroczna impreza organizowana od 1999 roku jako wspólne przedsięwzięcie Rady Europy (zainicjowane przez nią w 1991 roku) i Komisji Europejskiej, w zamierzeniu swoim mające przybliżyć społeczeństwu lokalnemu dziedzictwo kultury regionów poprzez udostępnianie i promowanie tematów, miejsc i obiektów powszechnie nierozpoznanych, nieznanych czy niedostępnych, lub poprzez niekonwencjonalne metody prezentacyjne i edukacyjne.

            Co roku też krajowe i regionalne wydarzenia są organizowane wokół specjalnie wskazywanego przez koordynatorów krajowych hasła. Zazwyczaj tematyka EDD dotyczy różnorodności form dziedzictwa kulturowego (zabudowa wiejska, instrumenty muzyczne, tradycje kulinarne, architektura ogrodów), poszczególnych okresów historycznych (dziedzictwo średniowiecza, baroku), udziału/dostępności dziedzictwa kulturowego dla poszczególnych grup społecznych (dziedzictwo kulturowe i mieszkańcy, dziedzictwo kulturowe i młodzież).

  Przyćmienie

 

            Rada Europy przykłada wielką wagę do promocji wartości kultur, które stały się podstawą do wzrostu cywilizacji europejskiej. Koordynatorem obchodów przez lata była Fundacja Króla Baudouina z Brukseli, a ostatnio Centro National de Cultura w Lizbonie.

 

Głównymi celami Europejskich Dni Dziedzictwa są:

1.         umożliwienie odkrywania przez odbiorcę lokalnego uniwersalnych wartości obiektów zabytkowych z jego najbliższego otoczenia,

2.         kształtowanie tożsamości kulturowej i odpowiedzialności za dziedzictwo,

3.         budowanie poprzez edukację wszystkich grup wiekowych postaw akceptacji i zrozumienia dla reliktów przeszłości,

4.                   szukanie i wdrażanie nowych sposobów "pobudzania do życia" obiektów dziedzictwa kulturowego, adaptacji i przywracania im politycznych, społecznych i ekonomicznych wartości, a nie jedynie pozostawianie, jako świadków historii,

5.                   zwalczanie objawów rasizmu i ksenofobii poprzez budowanie tolerancji między kulturami i narodami, przy czym zachęca się organizatorów regionów przygranicznych do prezentacji przedsięwzięć kulturalnych opartych o aktywność transgraniczną.

 

Główne pryncypia EDD, służące łączeniu krajowych i regionalnych wydarzeń odbywających się pod wspólną europejska flagą to:

1.                   termin realizacji imprez: weekendy września,

2.                   udostępnianie szerokiemu odbiorcy zabytków i miejsc zabytkowych w całej Europie powszechnie niedostępnych dla szerokiej publiczności,

3.                   obiekty i miejsca zabytkowe powszechnie dostępne deklarujące swoje uczestnictwo w EDD powinny przedstawić przygotowaną specjalną ofertę (wystawy, koncerty, wystawy, opiekę  przewodników),

4.                   uczestnictwo w imprezach powinno być wolne od opłat lub opłaty powinny być możliwie ograniczone (zniżkowe),

5.                   przy budowaniu programu w sposób szczególny powinno się uwzględniać aktywność dzieci i młodzieży,

6.                  materiały promocyjne powinny zawierać logo EDD, Rady Europy czy Unii Europejskiej (wszystkie elektroniczne wersje tych znaków znajdują się na stronach internetowych Rady Europy),

7.                  flagi EDD powinny pojawiać się na budynkach otwartych dla publiczności w ramach obchodów.

 

            Pierwsze Europejskie Dni Dziedzictwa zostały zorganizowane w Granadzie (Hiszpania) 3 października 1985 roku, w czasie drugiej Konferencji Rady Europy Europejskich Ministrów odpowiedzialnych za Dziedzictwo Architektoniczne. Przy tej okazji francuski minister kultury zasugerował rozszerzenie do poziomu europejskiego francuskiej imprezy La Journée Portes Ouvertes, zainicjowanej rok wcześniej. Pierwszymi krajami, które wkrótce przyjęły ten pomysł były: Holandia (Open Monumentendag 1987), Szwecja i Irlandia (1989) oraz Luksemburg, Malta, Belgia i Wielka Brytania (Szkocja) w 1990. Do 1996 roku już 40 krajów europejskich skupionych było wokół idei EDD. W 1997 roku dołączyła Rosja, a od 2000 roku po raz pierwszy w EDD uczestniczyli wszyscy sygnatariusze Europejskiej Konwencji Kulturalnej (Paryż, 1953) wraz z Azerbejdżanem. W roku 2003 liczba państw wzrosła do 49 wraz z Serbią i Czarnogórą. Obecnie idea EDD doskonale identyfikowana poprzez towarzyszącą jej promocję i rok rocznie skupia w całej Europie około 20 milionów uczestników wokół ok. 30 000 zabytków i miejsc zabytkowych.

            Wytyczanie głównych kierunków rozwoju inicjatywy, koordynacja i rejestracja oraz nadzór nad realizacją celów EDD jest zadaniem IV Generalnej Dyrekcji Rady Europy ds Edukacji, Kultury i Dziedzictwa, Młodzieży i Sportu, współpracującej z Dyrekcją Generalną Edukacji i Kultury Komisji Europejskiej. Sekretariat EDD prowadzony jest przez Dyrekcję Kultury oraz Naturalnego i Kulturowego Dziedzictwa podległą Komitetowi Sterującemu ds Dziedzictwa Kulturowego Rady Europy. Idea EDD przekroczyła granice kontynentu i jest realizowana również w Stanach Zjednoczonych, w Kanadzie i w Australii w innych jednak okresach roku kalendarzowego.

 

            Polska w tym roku po raz dziewiętnasty w grupie 49 krajów - sygnatariuszy Europejskiej Konwencji Kultury włączy się w organizację imprezy opierającej się o niekonwencjonalne prezentacje obiektów zabytkowych. Przyjęta formuła obchodów, wzorowana w części na francuskim pomyśle Dni Otwartych Zabytków wzbogacana jest zazwyczaj sesjami popularnonaukowym, wystawami, konkursami i publikacjami, koncertami. Towarzyszy im logo, zaprojektowane w oparciu o znak zjednoczonej Europy, powtarzane na flagach, banerach, folderach, plakatach i wydawnictwach. Akcja trwa w zależności od miejsca jeden do trzech dni w czasie drugiego, trzeciego lub czwartego weekendu września.

 

            Regionalny Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków w Szczecinie, będący oddziałem terenowym Krajowego Ośrodka Badań i Dokumentacji Zabytków z siedzibą w Warszawie jest koordynatorem merytorycznym ze strony Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego obchodów Europejskich Dni Dziedzictwa w naszym regionie, a Biuro Dokumentacji Zabytków w Szczecinie koordynatorem ze strony Urzędu Marszałkowskiego Województwa Zachodniopomorskiego.

 

Wzorem lat ubiegłych kierujemy nasz apel do instytucji kultury, organizacji społecznych, służb konserwatorskich i władz samorządowych; korzystamy też z pomocy oraz aktywności wcześniej współpracujących z nami instytucji, urzędów, firm i osób prywatnych.

Skala przedsięwzięcia zależy w dużej mierze od zaangażowania osób, instytucji i organizacji serdecznie zapraszanych przez nas do współpracy, również dlatego, że w intencji EDD duża część pracy opiera się na wolontariacie, a uczestnictwo w imprezach powinno być bezpłatne.

KOBiDZ zapewnia patronat medialny na poziomie ogólnopolskim (plakat ogólnopolski, foldery, Rzeczpospolita, Podróże, Spotkania z Zabytkami, Wirtualna Polska, TVP, Polskie Radio, Centrum Edukacji Obywatelskiej). Przekazuje też opracowane centralnie banery do wykorzystania na stronach internetowych współorganizatorów.

Promocja wojewódzka realizowana jest dzięki środkom Biura Dokumentacji Zabytków w ramach dotacji Urzędu Marszałkowskiego Województwa Zachodniopomorskiego

 

Koordynator ze strony Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Kulturowego

Regionalny Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków w Szczecinie

pl. Orła Białego 1, 70-562 Szczecin

dyrektor: dr inż.arch. Beata Makowska

tel./fax.: 091 4336167, fax. 091 4887910, 696474711; Adres poczty elektronicznej jest chroniony przed robotami spamującymi. W przeglądarce musi być włączona obsługa JavaScript, żeby go zobaczyć.

 

Koordynator ze strony Urzędu Marszałkowskiego Województwa Zachodniopomorskiego

Biuro Dokumentacji Zabytków w Szczecinie

ul. Korsarzy 34, 70-540 Szczecin

dyrektor: Cezary Nowakowski

st. kustosz: Maria Witek

tel.: 091 4337098; Adres poczty elektronicznej jest chroniony przed robotami spamującymi. W przeglądarce musi być włączona obsługa JavaScript, żeby go zobaczyć.

 

Weryfikacja

Drukuj PDF

Regionalny Ośrodek Badań i Dokumentacji (oddział terenowy Krajowego Ośrodka Badań i Dokumentacji Zabytków) od 2009 roku prowadzi w ramach programu ogólnokrajowego działania dotyczące opisu zasobu zabytkowego województwa zachodniopomorskiego. Przedsięwzięcie jest realizowane w porozumieniu z Zachodniopomorskim Wojewódzkim Konserwatorem Zabytków w Szczecinie i w zakresie zabytków Szczecina w porozumieniu z Miejskim Konserwatorem Zabytków w Szczecinie.

Celem przedsięwzięcia ma być zweryfikowanie w terenie obecności i stanu zachowania zabytków nieruchomych znajdujących się w rejestrze zabytków województwa, opracowanie dla nich dokumentacji fotograficznej, opracowaniem ankiety weryfikacyjnej. Wyniki prac terenowych są wykorzystywane między innymi w ramach monitoringu zabytków. Realizacja zadanie przebiega wg powiatów. Zweryfikowano dotychczas powiaty: goleniowski, kamieński, policki, pyrzycki, stargardzki, świnoujski, m. Szczecin, m. Świnoujście. Do końca roku 2010 zakończone zostaną prace w powiecie łobeskim. Więcej informacji można uzyskać w Regionalnym Ośrodku Badań i Dokumentacji Zabytków w Szczecinie.